Οι Πέρσες κι Εμείς

Κι εδώ, νομίζουμε ότι, με την εκστρατεία του Αλεξάνδρου, τελειώνουν οι σχέσεις μας με τους Πέρσες. Είναι λάθος, διότι, όταν πλέον η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, μεταθέτει την έδρα της, από τη Ρώμη στην Ανατολή, στο Βυζάντιο, οι πρώτοι αιώνες του Βυζαντίου είναι ένας συνεχής αδιάλειπτος πόλεμος εναντίον των Περσών. Στη διάρκεια των πολέμων αυτών, που κρατάνε μέχρι το 629-630 μ.Χ., διαμορφώνεται η ιδιαίτερη προσωπικότητα το Βυζαντίου.

Εδώ, επιτρέψατέ μου να παρατηρήσω ότι, οι όροι Βυζαντινή Αυτοκρατορία, βυζαντινός πολιτισμός, βυζαντινή τέχνη κλπ., είναι όροι νεότερων εποχών. Η Αυτοκρατορία, ουδέποτε ονομάστηκε Βυζαντινή. Οι Βυζαντινοί, ουδέποτε ονόμασαν εαυτούς Βυζαντινούς. Το πολύ να έλεγαν Βυζαντίνοι, εννοώντας ότι είναι κάτοικοι του Βυζαντίου, δηλαδή, της Κωνσταντινουπόλεως. Τον όρο αυτό εισήγαγαν ευρωπαίου ιστορικοί, μετά τον 17ο αιώνα, και τον υιοθετήσαμε, ίσως εσφαλμένα, και εμείς. Όταν λέω διαμορφώνεται η ιδιαίτερη προσωπικότητα του Βυζαντίου, εννοώ της ελληνικής αυτοκρατορίας της ανατολής, η οποία πλέον έχει πάρει χριστιανικό χαρακτήρα, διότι, ο Ηράκλειος, κάνοντας τις περίφημες εκείνες εκστρατείες, συνέδεσε τη δική του σταυροφορία με τους πολέμους που έκαναν οι αρχαίοι Έλληνες εναντίον των Περσών. Κι έτσι αρχίζει να διαμορφώνεται ένας τύπος υπηκόου, που μπορεί να λέγεται Ρωμαίος πολίτης αλλά είναι κατ’ ουσία Έλληνας διότι κατά τη φωνή και την παιδεία είναι Έλληνας, δεδομένου ότι, η παιδεία είναι η βάση της ελληνικότητάς μας.

Και το λέω τώρα αυτό, διότι, εδώ και χρόνια παρακολουθώ ότι πολλαπλασιάζεται ο πληθυσμός του Ασπροπύργου. Ήδη οι νέοι κάτοικοι κοντεύουν να ξεπεράσουν, πληθυσμιακά, τους παλαιούς κατοίκους. Θέλω να πω ότι, αυτοί οι άνθρωποι δεν είναι ξένοι προς εμάς. Και με αυτό, δεν εννοώ μόνο τους Ποντίους, οι οποίοι είναι εκ των ακραιφνεστέρων Ελλήνων, εννοώ και άλλους που δεν είναι Πόντιοι, που μπορεί να μας έχουν έρθει από την Αλβανία, που μπορεί να μας έχουν έρθει από τη Ρουμανία, που μπορεί να μας έχουν έρθει από τη Βουλγαρία, από οποιεσδήποτε άλλες περιοχές. Εφόσον αυτοί θα γίνονται μέτοχοι ελληνικής παιδείας, αυτό και μόνο αρκεί. Διότι, ό,τι ήταν για τους Εβραίους η θρησκεία, στα χρόνια της διασποράς, ήταν για τον, επί αιώνες υπό κηδεμονία, ελληνικό κόσμο, η Παιδεία του. Η παιδεία είναι αυτή που καθόρισε τα ιδιαίτερα πνευματικά γονίδια, τα οποία διαμόρφωσαν τις συνθήκες εκείνες, που μας επέτρεψαν, τα τελευταία 190 χρόνια, να διαμορφώσουμε τούτο το κράτος, το οποίο κατ’ εμέ, είναι αρκετά σημαντικό. Και διαφωνώ, με εκείνους τους πολιτικούς, οι οποίοι λένε, μικρή Ελλάδα. Μικρό είναι το μυαλό τους! Η Ελλάδα είναι μεγάλη, διότι, η γεωπολιτική της θέση είναι τέτοια. Και μπορώ να πω ότι, τα τρεις χιλιάδες (3000) νησιά της, την καθιστούν παγκόσμια δύναμη.

Σήμερα, η Ελλάδα, έχει την παρουσία της παντού, ακόμη και στην Περσία, με δεδομένο ότι, το 40% των πλοίων, που βγαίνουν από τον Περσικό Κόλπο, και από τα περσικά λιμάνια, είναι ελληνόκτητα. Έγραψα, το βιβλίο αυτό, για τον εξής λόγο: Ενοχλήθηκα αφάνταστα, πριν από δύο χρόνια, όταν παίχτηκε μια ταινία αμερικανική, η οποία αναφερόταν στους ημετέρους συμπατριώτες Λακεδαιμονίους. Είχε τίτλο «οι 300». Η ταινία αυτή, αποτελούσε μια γελοιοποίηση και «των 300». Μια γελοιοποίηση των Αθηναίων, σε σημείο αφάνταστο, αλλά –ταυτόχρονα- ήταν κι ένα βιβλίο ασεβές, και έναντι στων Περσών. Και το λέγω αυτό, διότι, οι Έλληνες, μπορεί να πολέμησαν επί χίλια (1000) και πλέον χρόνια εναντίον των Περσών, αλλά ήταν πάντοτε σεβαστικοί απέναντι στον αντίπαλο. Τον πολεμήσαμε, δεν τον γελοιοποιήσαμε. Και πρέπει να σας πω πως, ό,τι ξέρουμε σήμερα, για την αρχαία Περσία, αλλά και για τη μεταγενέστερη Περσία, μέχρι που να έρθει η Αραβική κατάκτηση, το ξέρουμε πολύ περισσότερο μέσα από τα ελληνικά βιβλία, και λιγότερο από περσικά κείμενα. Είναι ακόμη χαρακτηριστικό ότι, Έλληνας είναι αυτός που έχει γράψει ότι, κατά τους Μηδικούς Πολέμους, εμήδισαν Έλληνες πολλοί, πρόδωσαν Έλληνες πολλοί, όμως δεν έχουμε καμία μαρτυρία ότι, Πέρσης πρόδωσε την Περσία. Κατά την εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου, τουλάχιστον τριάντα χιλιάδες (30.000) Έλληνες μισθοφόροι, πολέμησαν στο πλευρό των Περσών. Πέρσες στο πλευρό του Αλεξάνδρου πολέμησαν μόνο κατά την τελευταία φάση, όταν δημιούργησε τις ειδικές μονάδες, οι οποίες προκάλεσαν και τη γνωστή δυσαρέσκεια στους συστρατιώτες του.

Η Περσία, είναι μέσα στην ύπαρξή μας, ακόμη και τώρα. Θα έχετε προσέξει ότι, λέμε καμιά φορά, θα σας πω έτσι μερικά απλά για να δείτε πόσο κοντά μας είναι η Περσία: Λέμε ατζέμ πιλάφι. Το ατζέμ πιλάφι είναι περσικό πιλάφι, διότι, ατζέμηδες λέμε τους Πέρσες. Επίσης, η λέξη ατζαμής που λέμε, ο αδέξιος, είναι παραφθορά του ατζέμ, δηλαδή του Πέρση, με την έννοια ότι, έτσι ονειδιστικά αποκαλούσαν τους Πέρσες οι Τούρκοι. Και μια και μιλήσαμε προηγουμένως για την Ακρόπολη, και για τη συμμετοχή των Αρβανιτών στην κατάληψη της Ακροπόλεως αυτής, θα ήθελα να σας πω ότι, ένας εκ των καλών πυροβολητών, ελέγετο ατζαμής, και υπήρχε η παροιμιακή φράση που ελέγετο στην παλιά Αθήνα, «βαράει ο ατζαμής». Ναι μεν, ο ατζαμής αυτός, στην αρχή ήταν ατζαμής, αλλά στη συνέχεια, αφού εκπαιδεύτηκε, έγινε εξαιρετικός σκοπευτής ώστε, όταν λέγανε οι Αθηναίοι, «τώρα βαράει ο ατζαμής», εννοούσαν ότι θα έχει επιτυχία στους στόχους του!

Θέλω να σας πω ακόμη κάτι. Ακούτε πολλές φορές να λένε απλοϊκοί άνθρωποι ότι, αυτός -τουλάχιστον ελέγετο στα χρόνια μου- μιλάει τα γαλλικά φαρσί. Φαρσί σημαίνει περσιστί. Φαρσί είναι η γλώσσα των Περσών. Γιατί όμως ελέγετο αυτό; Διότι, η γλώσσα των Περσών δεν είναι αραβική, ας πούμε του αραβικού τύπου. Η κόρη μου, που ξέρει αραβικά, δεν μπορεί να συνεννοηθεί με τους Πέρσες, διότι, είναι μια εξευγενισμένη γλώσσα. Και γι’ αυτό, οι καλλιεργημένοι άνθρωποι στην Τουρκία, όπως ήταν οι Φαναριώτες, οι δικοί μας, μάθαιναν βέβαια τα τουρκικά, αλλά αντί να μάθουν τα αραβικά, προτιμούσαν να μάθουν τα φαρσί. Κι έτσι, όταν άκουγες τον καλλιεργημένο Φαναριώτη να μιλάει τα φαρσί και τα γαλλικά, που ήταν τότε η κυριαρχούσα γλώσσα, λέγανε, «α, αυτός μιλάει τα γαλλικά φαρσί».

Ακόμη κάτι: Πιστεύω ότι, σε όλους αρέσουν κάποια φρούτα όπως είναι τα ροδάκινα. Τα ροδάκινα ήρθαν από εκεί, ελέγοντο –παλαιά- περσικά μήλα. Πιστεύω ότι, θα υπάρχουν εδώ πέρα ανθοκήπια, που θα καλλιεργούνται οι τουλίπες. Οι τουλίπες, ναι μεν, μπορεί να ήρθαν από την Μικρά Ασία, και πήγαν στην Ολλανδία, αλλά η απώτερη καταγωγή τους είναι από την Περσία.

Θέλω να έχετε υπόψη σας ότι, στην Περσία, οι άνθρωποι έχουν μια ιδιαίτερη λατρεία προς εμάς τους Έλληνες. Θα σας πω ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: Όταν έφτασα, με τη συντροφιά μου, στην Περσέπολη, εγώ, επειδή είμαι περισσότερο κινητικός, τους εγκατέλειψα, διότι, θέλησα να ανέβω επάνω στον τάφο του Αρταξέρξη του Β΄. Ώσπου να με παρακολουθήσουν οι άλλοι, εγώ τελείωσα γρήγορα-γρήγορα, κατέβηκα κάτω και περίμενα εκεί που είχε στήσει ο Σάχης κάποτε τις σκηνές, για να γιορτάσει τα 2500 χρόνια της αχαιμενικής του δυναστείας. Εκεί, είχαν κάτι αλογάκια περσικά. Όταν λοιπόν συνομιλήσαμε εκεί πέρα, με μια γλώσσα ανάμεικτη, αγγλικά, γαλλικά, ιταλικά, ό,τι μπορεί να φανταστεί κανείς -μόνο αρβανίτικα εκεί δεν χρησιμοποίησα, δεν τα γνωρίζουν ακόμη, στο επόμενο ταξίδι θα τους πω μερικά πραγματάκια-, μου λένε να ιππεύσω το άλογο. Για να μην εκθέσω και την πατρίδα μας, τι απόγονος του Αλεξάνδρου είμαι, καβάλησα το αλογάκι αλλά το πλήρωσα αυτό με κάτι πόνους γιατί είχα χρόνια να ανέβω σε άλογο. Κάποτε ήμουν καλός ιππέας, αλλά είχα να ανέβω, πάνω σε άλογο, μερικές δεκαετίες.

Τι παρατηρούσα: Όπου ακούγανε τη λέξη «Γιουνάν», οι άνθρωποι αυτοί, ήταν απέναντί μου σεβαστικοί και τιμητικοί. Το χαρακτηριστικό παράδειγμα δε, είναι που μου διέθεσε ο άλλος το άλογό του, για να κάνω τον περίπατο. Όταν έφτασα πάνω από την Περσέπολη, στον τάφο του Αρταξέρξη του Β΄, θυμίζω στους παλαιότερους όταν ήμαστε στη Β΄ Γυμνασίου, κάναμε «Δαρείου και Παρισάτιδος, γίγνονται παίδες δύο» κλπ., «πρεσβύτερος μεν Αρταξέρξης», σε αυτού του Αρταξέρξη τον τάφο εννοώ. Αυτός ο τάφος, είναι μέσα σε μια κρύπτη. Κι η κρύπτη προστατεύεται από μια σιδερόπορτα τεράστια, στην οποία δεν επιτρέπεται η είσοδος. Εκεί, ήταν πλήθος τα παιδιά, γιατί, τα παιδιά τα πηγαίνουν σε όλους τους ιστορικούς χώρους. Όταν έφτασα εγώ, είπα στον φύλακα ότι είμαι «Γιουνάν», ότι είμαι Έλληνας. Κι ύστερα από αυτό, μου άνοιξε την πόρτα, μπήκα μέσα στον τάφο, και μου επέτρεψε να βγάλω και φωτογραφία.

Στο βιβλίο αυτό, θα δείτε ένα πλήθος, όσοι το έχετε, διότι, δυστυχώς, από μια αμέλεια του εκδότη μου, δεν ήρθε εδώ, θα δείτε φωτογραφίες. Όλες οι φωτογραφίες αυτές, έχουν τραβηχτεί από μένα. Μοναδική εξαίρεση είναι οι φωτογραφίες στο θησαυροφυλάκιο, όπου φυλάσσονται τα κοσμήματα, οι θρόνοι, και τα όπλα, που είχαν οι ηγεμόνες της Περσίας, από την παλιά εποχή. Μου επέτρεψαν να φωτογραφίσω και χώρους που είναι άβατα. Π.χ. αυτό εδώ το χαλί που βλέπετε, δεν επιτρέπεται να το φωτογραφίσεις. Εμένα, μου επέτρεψαν να το φωτογραφήσω. Το χαλί αυτό, εάν μπορέσει κάποιος να το δει από κοντά, και να το μελετήσει, θα διαπιστώσει ότι έχει μπροστά του ένα έργο τέχνης πρωτοφανές. Και θα ήθελα ακόμη, εδώ να προσθέσω ένα πράγμα: Στα πολλά στοιχεία, που οφείλουμε στην Περσία, είναι και οι τάπητες. Οι τάπητες αυτοί, οι οποίοι έδιναν κάποτε πολύ δουλειά στους προγόνους, ιδιαίτερα τους προερχόμενους από τη Μικρά Ασία. Είναι μια περσική κατάκτηση, η οποία συνεχίζεται, μέχρι και σήμερα. Δίνει ένα πολύ μεγάλο εισόδημα στον περσικό λαό, και τώρα, για να μη βιομηχανοποιηθεί, και γίνει ό,τι γίνεται στο Βέλγιο, όπου υπάρχει βιομηχανοποιημένο χαλί, το περσικό χαλί, είναι υπό κρατική προστασία. Κι όταν θέλει να πάρει κανείς αυθεντικό χαλί, μπορεί να πάει στα κρατικά καταστήματα.

Βέβαια, οι Πέρσες, έχουν το χαρακτηριστικό ελάττωμα, αν θέλετε, ελάττωμα ή προτέρημα, όπως θέλετε πάρτε το, που έχουν όλοι οι Άραβες: Τους αρέσει το «παζάρι». Το «παζάρι», δε γίνεται για να σε κλέψουν, αλλά για να κάνουν κουβέντα μαζί σου. Εάν σου πει π.χ., ο Πέρσης, ότι αυτό εδώ το αντικείμενο κάνει 10 €, κι εσύ του πεις αμέσως παρ’ τα, αυτό τον στενοχωρεί. Διότι, θέλει να κουβεντιάσει μαζί σου, να αρχίσει «παζάρι» μαζί σου, για να αρχίσει αυτό που λέμε «λακιρντί», την κουβέντα για να σε γνωρίσει.

Έχω μια φωτογραφία, που είναι τραβηγμένη στο Μεϊντάν, στο Ισπαχάν όπου, ντε και καλά, ο καταστηματάρχης ήθελε να μου δείξει όλα τα παλαιά αντικείμενά του, αλλά απαίτησε να βγούμε μαζί φωτογραφία, και στη φωτογραφία να είναι κι ένας φίλος του. Δηλαδή, οι Πέρσες είναι ένας ιδιαίτερα κοινωνικός λαός.

Ασφαλώς, ξέρω ότι θα σας ενδιαφέρει και το θέμα των γυναικών, και ιδιαίτερα η εμφάνισή τους. Πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι, μέχρι προχθές και στα αρβανιτοχώρια, αλλά και περισσότερο στην πατρίδα μου, τη Μάνη, οι γυναίκες φορούσαν το μαύρο μαντήλι, ως ένδειξη πένθους. Κι επειδή το πένθος δεν έλειπε ποτέ, από ότι θυμάμαι, εγώ στο συγγενικό μου περιβάλλον, οι γυναίκες ήταν όλες με το μαύρο μαντήλι. Μπορώ να σας πω μάλιστα ότι, το μαύρο μαντήλι, το φορούσαν πιο σφικτά, από ότι το φοράνε στην Περσία. Στην Περσία, οι γυναίκες, μπορώ να πω ότι είναι οι ωραιότερες γυναίκες που έχω δει στον κόσμο, κι αυτό δεν είναι διαπίστωση μόνο δική μου. Είναι, πρωτίστως, διαπίστωση του Αλεξάνδρου, ο οποίος έλεγε ότι οι Περσίδες «είναι βάσανος διά τον οφθαλμό». Δηλαδή, σκανδαλίζουν την όραση των ανθρώπων. Αυτό το πράγμα, μπορεί να το δει κανείς, αφού βέβαια τηρήσει ορισμένους τύπους. Για παράδειγμα, έχουν την απαίτηση να μην φοράς γραβάτα. Πρέπει να σας πω επίσης ότι, η σύζυγός μου, ήταν η πλέον ατημέλητη, ως προς το ζήτημα αυτό, καθώς και οι δύο κυρίες της συντροφιάς μου. Βέβαια, δεν μας έγινε καμία παρατήρηση.

Το μαντήλι, που φορούν οι γυναίκες, μπορεί να είναι χρωματιστό. Οι μεγάλες σε ηλικία, φοράνε μαύρα, τα κοριτσάκια, μέχρι ηλικίας 12 ετών, φοράνε μπλε. Δεν είναι απρόσιτες. Πρέπει να σας πω ότι, το αξιοθέατο δεν ήταν αυτοί για μένα, ήμουν εγώ κι η συντροφιά μου, γι’ αυτούς. Κι αν εγώ έβγαλα 400-500 φωτογραφίες, οι Πέρσες μας έβγαλαν περισσότερες, διότι, είμαστε ένα είδος αξιοθέατου, αξιοπεριέργου γι αυτούς.

Αυτή η Χώρα, έχει και πάρα πολλά άλλα πράγματα που ενδιαφέρουν. Εγώ θα ήθελα να σας πω μονάχα, ότι όταν πηγαίνω στην Ευρώπη, μου λένε: Πρόσεξε, μην χαϊδέψεις κανένα μικρό παιδί. Λόγω της ευρείας διαδόσεως της παιδοφιλίας κλπ. Στην Περσία, το μεγάλο τους καμάρι είναι, να χαϊδέψεις το παιδί τους. Τίποτε ιερότερο και ωραιότερο δεν υπάρχει, από τα μικρά παιδιά στην Περσία. Νιώθουν μια τέτοια λατρεία για τα παιδιά τους, που έτσι και κάνεις και τα κοιτάξεις και τα θαυμάσεις, τότε τους σκλαβώνεις κυριολεκτικά.

Ένα άλλο χαρακτηριστικό, που θα σας πω, είναι ότι, δεν θα δεις πουθενά σκουπίδι. Είναι η πιο καθαρή χώρα της Ανατολής και δεν θα βρεις πουθενά ζητιάνους. Δεν θα βρεις τους ζητιάνους εκείνους, τους οποίους συναντάς στην Αθήνα, στο Λίβανο, στην Ιορδανία, στη Συρία, στην Αίγυπτο.

Σε ό,τι αφορά τώρα τον κλήρο, που ελέγχει τα πράγματα, θα ήθελα να σας πω τούτο το απλό: Είδα κληρικούς Σιίτες, σε ζωροαστρικό ναό. Θα μου πείτε, μα, υπάρχει ζωροαστρισμός στην Περσία; Σας απαντώ, ναι. Και υπάρχουν και ζωροαστρικοί ναοί. Ο ζωροαστρισμός, είναι η αρχαία θρησκεία. Ο Ζωροάστρης, σε σχήμα φτερωτού θεού, απαντά σε όλα τα γλυπτά. Ναοί εξακολουθούν και υπάρχουν, και μου έκανε εντύπωση ότι σε έναν τέτοιο ναό, είδα δύο ιμάμηδες, δηλαδή μουσουλμάνους ιερείς, να εισέρχονται για να δουν το άσβεστο που διατηρείται άσβεστο από τα χρόνια του Ζωροάστρη. Το έσβησε, βέβαια, για ένα μικρό διάστημα, ο Ηράκλειος, όταν κατέλαβε την αρχαία πρωτεύουσά τους, την Κτησιφώντα. Το δε ιερό πυρ, είναι μέσα σε μια, ας πούμε, γυάλινη βιτρίνα. Η δε φωτιά αυτή, ανανεώνεται με την καύση ειδικών κλαδιών, που προέρχονται από τριανταφυλλόδεντρα. Διότι, ένα από τα προϊόντα που βγάζει η Περσία, που δεν το αντέχει η δική μας όσφρηση, είναι το ροδέλαιο. Δηλαδή, το άρωμα από τριαντάφυλλο. Έτσι και βάλεις μια οδοντογλυφίδα, μέσα στο άρωμα αυτό, και το αφήσεις έτσι έκθετο, θα μυρίζει όλη η αίθουσα.

Ας επιστρέψουμε στις γυναίκες. Φοράνε βέβαια το τσαντόρ, δεν καλύπτουν όμως το πρόσωπο, αλλά μόνο το σώμα τους. Το πρόσωπο όμως, έχουν το δικαίωμα να το μακιγιάρουν. Και το μακιγιάρισμά τους, είναι βέβαια έντονο, χωρίς να γίνεται χυδαίο, σε καμία περίπτωση. Τα παιδάκια τώρα, έχουν μια άνεση στη συμπεριφορά τους και ένα στοιχείο αγωγής, το κατανοήσαμε κατά την επίσκεψή μας, σε χώρους που συνδέονται με τη μεγάλη πνευματική τους παράδοση. Δηλαδή, όταν πηγαίνεις σε αρχαιολογικούς χώρους όπως είναι ο τάφος του Κύρου του Α΄ του Μεγάλου, στις Πασαργάδες, όπως είναι η Περσέπολη η θερινή πρωτεύουσα των Περσών, αυτή που πυρπολήθηκε με το Μέγα Αλέξανδρο. Εδώ επιτρέψατέ μου να κάνω μια παρένθεση: Όταν λέμε πυρπολήθηκε η Περσέπολη, είναι λάθος, διότι, δεν πυρπολήθηκε ακριβώς η Περσέπολη, πυρπολήθηκε μονάχα το ανάκτορο. Το ανάκτορο όμως πυρπολήθηκε κατά τι. Κατά τις κουρτίνες όπως θα λέγαμε, τα παραπετάσματα και την ξύλινη στέγη. Η μαρμάρινη επένδυση διασώθηκε και διασώζεται μια χαρά ως σήμερα. Μάλιστα, όπου υπάρχουν καταστροφές των μορφών, αυτές δεν οφείλονται σε Έλληνες, αλλά στους Άραβες, οι οποίοι καθότι είναι ανεικονιστές, όπου έβλεπαν παραστάσεις ανθρώπινες, όπου μπορούσαν τις κατέστρεφαν. Από την άποψη αυτή, ενώ η Περσέπολη θα σας ενθουσιάσει, θα σας γεμίσει κυριολεκτικά, γιατί, βλέπει κανείς ένα δάσος από κίονες, 2000 κίονες να υψώνονται στον ουρανό, ας πούμε σαν λαμπάδες λεπτόσχημες, όταν πάει κανείς στα Σούσα που ήταν η χειμερινή πρωτεύουσα των Περσών, καταλαμβάνεται από μια θλίψη, διότι, αυτή την πολιτεία την έχουν θερίσει κυριολεκτικά. Και βλέπει κανείς τετράγωνα, τετράγωνα, τετράγωνα, εργασία των αρχαιολόγων των Γάλλων και μόνο στις άκρες βλέπει μερικά υπολείμματα μαρμάρινα. Τα Σούσα δεν κατεστράφησαν από τον Αλέξανδρο και τους Έλληνες. Αυτά κατεστράφησαν από τις επιδρομές των Αράβων, αργότερα, και εκ του γεγονότος ότι, δίπλα από τα Σούσα, φτιάχτηκαν καινούργιοι ναοί, όπου ως μαρμάρινο υλικό, επειδή δεν υπάρχει πέτρα εκεί, χρησιμοποιούσαν τις πέτρες των ανακτόρων. Δίπλα εκεί, και μου έκανε εξαιρετική εντύπωση, υπάρχει ο τάφος του προφήτη Δανιήλ. Μα, λέω, τι συμβαίνει εδώ πέρα; Μου λένε, τον προφήτη Δανιήλ, τους προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης, τους τιμούν ως ιερά πρόσωπα. Κι εκεί λοιπόν, ένα από τα προσκυνήματά τους, είναι ο τάφος του προφήτη Δανιήλ.

Επίσης στις Πασαργάδες, όπου είναι ο τάφος του Κύρου, έχει διασωθεί το ανάκτορό του. Όχι βέβαια ατόφιο. Πώς διασώθηκε αυτό από τους Πέρσες; Όταν έφτασαν οι Άραβες επιδρομείς εκεί, και με τη βία τους έκαναν από Ζωροάστρες μουσουλμάνους, αλλά ιδιαιτέρου τύπου, κάποιος τους είπε ότι, εδώ πέρα ήταν η κατοικία της μητέρας του Σολομώντος. Σεβόμενοι, λοιπόν, τον Σολομώντα της Παλαιάς Διαθήκης, σεβάστηκαν και τα χτίσματα αυτά.

Θα μου πείτε, χριστιανισμός υπάρχει εκεί; Θα σας απαντήσω, ναι. Πρώτα-πρώτα στην πρωτεύουσα την Τεχεράνη και στο Ισπαχάν, υπάρχουν ακμαίες αρμενικές κοινότητες, οι οποίες είχαν σχηματιστεί πολύ πριν αρχίσουν οι μεγάλες γενοκτονίες, που κορυφώθηκαν το 1915. Διότι, οι Αρμένιοι ήταν υπό διωγμό και σε παλαιότερες εποχές. Θα πρέπει να λάβετε υπόψη σας ότι, και οι διωγμοί των Ελλήνων, δεν άρχισαν με τον μικρασιατικό πόλεμο, είχαν αρχίσει από τους βαλκανικούς πολέμους αλλά κι ακόμη παλαιότερα, από το 1895 βάσει ενός σχεδίου που είχαν καταρτίσει Γερμανοί επιτελείς, για να εκδιωχθούν οι μειονότητες υποτίθεται, και να μείνει ο καθαρά τουρκικός πληθυσμός. Τότε λοιπόν εγκαθίστανται Αρμένιοι στην Περσία και αυτοί παίρνουν στα χέρια τους την εμπορική δραστηριότητα, και μέχρι και σήμερα, είναι οι καλύτεροι έμποροι. Στο Ισπαχάν υπάρχουν τρεις ή τέσσερις αρμενικοί ναοί. Στον έναν από αυτούς φυλάσσεται, τι να πω, το πιο περίεργο μνημειακό αντικείμενο που έχω δει. Μια τρίχα ανθρώπινη στην οποία είναι γραμμένη μια φράση από την Παλαιά Διαθήκη. Αυτό βέβαια για να το δεις, έχει τοποθετηθεί κάπου, και το βλέπεις με μεγεθυντικό φακό. Η μικροτεχνία, δηλαδή, των ανθρώπων αυτών, έχει φτάσει σε τέτοια υψηλή τέχνη, που μένεις έκθαμβος. Κι αυτό πέρασε σιγά-σιγά και στους μουσουλμάνους.

Υπάρχει π.χ., στο Ισπαχάν, μια πλατεία η οποία έχει μήκος γύρω στα 400 μέτρα και πλάτος γύρω στα 150, που περιστοιχίζεται από έργα τέχνης. Η πλατεία αυτή, ήταν δημιουργημένη ήδη από τον 17ο αιώνα, με αυτό τον αριστοτεχνικό τρόπο, που σε αφήνει έκθαμβο σήμερα, αν σκεφτείς ότι τότε, ούτε οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες δεν είχαν αποκτήσει πλατείες του επιπέδου αυτού. Όταν π.χ. δεν υπήρχε η Grand Place των Βρυξελλών, όταν δεν υπήρχε η Place Concorde στο Παρίσι, αυτοί είχαν πλατείες, οι οποίες και σήμερα σε καθηλώνουν. Είχαν κτίσματα, τα οποία είναι αρχιτεκτονικά αριστουργήματα. Η δε διακόσμησή τους, με τα περίεργα εκείνα σχήματα, τα οποία πρέπει κανείς να μπορεί να διαβάζει, γιατί πολλά από τα σκαλίσματα αυτά είναι, πώς να το πω, επιγραφές. Είναι επιγραφές, και μάλιστα σε παλαιά αραβική γραφή, τη λεγόμενη κουφική, επειδή αυτή αναπτύχθηκε σε μια πολιτεία της Μικράς Ασίας, τη λεγόμενη Κούφα, όπου έγινε και η πρώτη αντιγραφή του Κορανίου.

Τώρα, κάτι σχετικά με τη θρησκεία τους, και σας το λέω αυτό, διότι, οι συγκρούσεις που έχουμε στη Μέση Ανατολή, είναι συγκρούσεις Σουνιτών και Σιιτών. Η διαφορά σήμερα είναι τεράστια, γιατί έχουν προστεθεί πάρα πολλά στοιχεία. Η διαφορά ξεκινά από το γεγονός ότι, πεθαίνοντας ο Μωάμεθ, αφήνει μια κόρη η οποία λεγόταν Φατίμα ή Φατμά, η οποία παντρεύεται -η γυναίκα παντρεύεται, ο άνδρας νυμφεύεται-, τον λεγόμενο Άλη. Οι Πέρσες ακολουθούν την γραμμή αυτή. Αυτήν θεωρούν ως συνέχεια, εκ του Άλη, ενώ οι Σουνίτες, η λέξη αυτή συνδέεται με την παράδοση, θεωρούν ότι είναι συνέχεια των πρώτων χαλιφών, δηλαδή τους πέντε πρώτους χαλίφες που διαδέχτηκαν τον Μωάμεθ. Η διάσταση πήρε μεγάλη ένταση από τη στιγμή που δολοφονήθηκε σε μια πόλη του Ιράκ ο γιος του Άλη, τον οποίο έχουν αυτοί όπως εμείς έχουμε τον Χριστό και την Παναγία. Δεν θα μπεις σε κατάστημα, δεν θα μπεις σε σπίτι, εάν δεν δεις την εικόνα αυτού, και τον φτιάχνουν με έναν τρόπο που φτιάχνανε τον Χριστό σε παλαιότερες εποχές. Κάποιες ζωγραφιές τύπου χαλκομανίας, που τον κάνανε ομορφοπλασμένο, δηλαδή έξω από την βυζαντινή αγιογραφική παράδοση. Δηλαδή, όλο το στόλισμά τους είναι αυτή η μορφή, ο Άλη. Τον βλέπει κανείς παντού, αυτόν και τον Χουσεΐν.

Ας πάμε σε αθλητικές εκδηλώσεις όπως είναι π.χ. το «ζουρχανέ». Έχει κανείς την εντύπωση, όταν πάει να το παρακολουθήσει, ότι είναι παλαιστική αθλητική εκδήλωση. Ναι, υπάρχουν βέβαια αθλητές, από παιδάκια μικρά και μεγαλύτερα, αλλά η εκδήλωση αυτή είναι καθαρά θρησκευτική. Δηλαδή, έχει ένα τελετουργικό, που πρέπει να το μάθεις, για να καταλάβεις, το πώς γίνεται αυτό, και τι συμβολισμούς έχει. Είναι, όπως η αρχαία τραγωδία, που εμείς νομίζουμε ότι είναι μια απλή θρησκευτική παράσταση, ενώ στην πραγματικότητα ήταν μια θρησκευτική εκδήλωση. Έτσι, και πολλές εκδηλώσεις εκεί, έχουν θρησκευτικό χαρακτήρα. Στα τζαμιά π.χ. θα δει κανείς ένα τεράστιο ξύλινο κτίσμα που όταν το δεις, λες ότι είναι ένα σκάλισμα τεράστιο ξύλινο. Φτάνει τα 10 με 12 μέτρα, κι έχει σχήμα καρδιάς. Αυτό, όταν έρχονται οι μεγάλες εορτές τους, τοποθετείται πάνω σε τεράστιο κάρο, το οποίο σύρεται και στολίζεται με κορδέλες. Όλα αυτά τα πράγματα, είναι βέβαια και θέαμα, αλλά είναι και θρησκευτική εκδήλωση. Είναι δηλαδή, ό,τι κάνουμε εμείς με τον επιτάφιο, που τον στολίζουμε, τον περιφέρουμε και βεβαίως είναι μια θρησκευτική εκδήλωση αλλά ταυτόχρονα είναι και μια άλλη εκδήλωση η οποία μιλάει περισσότερο στην καλαισθησία μας. Τα παλιά τα χρόνια θα ενθυμείστε ότι, κάθε γειτονιά, κάθε ενορία καλύτερα, ανταγωνιζόταν την άλλη, για το ποιος θα έχει τον ωραιότερο επιτάφιο. Κι αυτό εξακολουθεί, στην επαρχία ή στα χωριά της Αττικής, μέχρι και σήμερα. Τι άνθρωποι είναι οι Πέρσες: Είναι προσηνείς και φιλότιμοι. Όταν θα μπεις σε κάποιο κατάστημα, θα σου προσφέρουν αμέσως καραμέλα. Μπορείς να χαιρετίσεις τη γυναίκα, αλλά δεν πρέπει να της δώσεις το χέρι. Αυτά τα οποία διαβάζετε στις εφημερίδες, ακούτε στην τηλεόραση, για την υποδεέστερη θέση της γυναίκας, είναι «παραμύθια της Χαλιμάς». Η θέση της γυναίκας, ορίζεται σαφώς από το Κοράνιο, συνεπώς η τοποθέτησή της είναι θρησκευτική. Ωστόσο, η γυναίκα στην Περσία έχει κατακτήσει τόσες πολλές θέσεις, ώστε έχει υπερκεράσει τους άντρες.

Στην επιστήμη: Έχουν απόλυτη υπεροχή οι γυναίκες στα Πανεπιστήμια και ακόμη και στην Ιατρική. Στην Ιατρική, που ξέρετε οπωσδήποτε ότι, για να σε εξετάσει ο γιατρός, πρέπει οπωσδήποτε να σε θωπεύσει. Που σημαίνει, δηλαδή, ότι θα πρέπει, η γυναίκα αυτή, να σε ακουμπήσει, ξεπερνώντας έτσι προκαταλήψεις θρησκευτικές.

Τα πανεπιστήμιά τους δε, έχουν τόση τελειότητα που εγώ ειλικρινά, όταν είδα στην πόλη Ζανγκ, πάνω στην κορυφή, ένα πολυτελές κατασκεύασμα, ρώτησα το συνοδό μου, τι είναι εκεί πέρα. Ξενοδοχείο πολυτελείας; Μου λέει, όχι, είναι ξενώνας φοιτητών. Μπήκα στα πανεπιστήμιά τους. Η καθαριότητα είναι υποδειγματική, οι αίθουσες διδασκαλίας είναι υποδειγματικές. Χωρίς να έχω καμία ειδίκευση γύρω από θέματα ηλεκτρονικά, είχα παλαιά και αρκετά προχωρημένη, θέλησα να επισκεφτώ τα ηλεκτρονικά εργαστήριά τους. Διαπίστωσα ότι συναγωνίζονται, θα τολμούσα να πω, και αυτά που βλέπουμε στην Αμερική, στα πιο προωθημένα, όπως είναι το πανεπιστήμιο Τζων Χόπκινς, που είναι κοντά στην Βαλτιμόρη.

Στα ηλεκτρονικά, οι γυναίκες στην Περσία είναι αυθεντίες. Σε όποιο κατάστημα κι αν πας στην Περσία, από το ζαχαροπλαστείο μέχρι τις τράπεζες, στα ξενοδοχεία, στη ρεσεψιόν, θα βρεις γυναίκες. Θα μου πείτε, στο Στρατό; Γι’ αυτό δεν μπορώ να σας μιλήσω. Διότι, παρά το γεγονός ότι λέμε πως η Περσία στρατοκρατείται, δεν είδα πουθενά στρατιώτες και αξιωματικούς. Πέρασα από στρατόπεδα, είδα από μακρά την εκγύμνασή τους, η οποία ομολογουμένως είναι σκληροτάτη, αλλά δεν είδα στρατιώτες και αξιωματικούς να κινούνται, στο βαθμό που συμβαίνει σε άλλες χώρες.

Ό,τι αφορά στην αστυνομία, η παρουσία της είναι διακριτική. Όμως στην αστυνομία, οι γυναίκες έχουν σημαντική θέση αλλά πιο σημαντική θέση έχουν στα αεροδρόμια. Ο έλεγχος είναι υπόθεση των γυναικών. Ωστόσο, ενώ το χαμόγελο των γυναικών στα ζαχαροπλαστεία, σε κάνει να μπερδεύεσαι και να λες, τι είναι πιο γλυκό; Η κυρία ή η δεσποινίδα που τα πουλάει ή το προϊόν που πουλάει, στο αεροδρόμιο, οι γυναίκες που θα ελέγξουν τα διαβατήρια, είναι πολύ αυστηρά ντυμένες, είναι σοβαρές, συνοφρυωμένες, αγέλαστες. Αναρωτήθηκα αν μπορώ να τις κάνω να γελάσουν. Δημιούργησα έναν πανικό στο αεροδρόμιο, κατά την επιστροφή μου, ότι έχασα το διαβατήριό μου, όντως μου είχε πέσει το διαβατήριο, αλλά αυτές ήταν ψυχρές στο καθήκον.

Τώρα, σε ό,τι αφορά στα φαγητά τους, έχουν μια απέραντη ποικιλία. Βασικό συστατικό, κύριο έδεσμα, είναι το κρέας και κάτι φύλλα, όπως αυτά που έφτιαχναν οι γιαγιάδες μας με τον πλάστη. Αυτά τα φύλλα που φτιάχναμε τα γλυκά. Τα δικά τους όμως, είναι τόσο πολύ λεπτά, πάρα πολύ λεπτά, και με αυτά τυλίγουν διάφορα εδέσματα που έχουν μορφή κιμά κλπ. τα οποία συνοδεύουν το φαγητό. Ακόμη, το χαρακτηριστικό των φαγητών τους είναι αυτό το κίτρινο, το σαφράν που λέμε, που παράγεται σε μεγάλες ποσότητες, στην ελληνική γη, ιδιαίτερα στην Κοζάνη. Επίσης, υπάρχει κι ένα φαγητό, το οποίο εγώ ιδιαιτέρως δεν το εξετίμησα. Το λένε κόρες, είναι μαύρο, και μου θυμίζει τις σουπιές που είχα φάει κάποτε στη Βενετία. Γιατί, στη Βενετία, τις σουπιές τις βράζουν και τις μαγειρεύουν με το μελάνι. Αυτό δεν με ενθουσίασε. Όλα τα άλλα φαγητά τους είναι και πλούσια και εκλεκτά.

Ας έρθουμε στα ποτά. Μπορείτε να πιείτε μπύρα αλλά χωρίς αλκοόλ. Δεν επιτρέπεται το αλκοόλ εκεί όμως επιτρέπεται κάτι άλλο, ο ναργιλές. Είναι χαρακτηριστικό ότι, όταν περνάει κανείς, από εκείνες τις περίφημες γέφυρες, στο Ισπαχάν, θα δει νεαρούς δεκαοχτάχρονους, δεκαεφτάχρονους, να κάθονται με τον ναργιλέ τους. Εγώ στην αρχή νόμιζα ότι, όλο αυτό το κάνουν από φιγούρα όπως τα δικά μας τα παιδιά που κάθονται στα λεγόμενα κηφηνεία, έτσι τα λέω εγώ. Όμως, δε συμβαίνει κάτι τέτοιο. Ο ναργιλές είναι μέσα στην παράδοσή τους. Προσέξτε όμως, μπορεί να καπνίσουν τον ναργιλέ, που περιέχει εκλεκτής ποιότητας τουμπεκί, αλλά αλίμονο σε εκείνον, ο οποίος θα τολμήσει να κάνει χρήση χασίς.

Το χασίς είναι αραβική λέξη, κι ενώ παλιά, επί Σάχη, ήταν ευρύτατα διαδεδομένο, αυτό τώρα κόπηκε «με το μαχαίρι». Κι όταν λέμε ότι κόπηκε «με το μαχαίρι», το εννοούμε. Διότι, σε μικρό πταίσμα μπορεί να σου κόψουν το χέρι, όχι όλο, δάχτυλα κόβουν στην αρχή, την άκρη τους, αλλά μετά κόβουν το χέρι και μετά κόβουν και κεφάλι ή μάλλον δεν κόβουν το κεφάλι, αλλά σε κρεμούν. Τα ναρκωτικά, λοιπόν, έχουν εξαφανιστεί. Όπως επίσης δεν υπάρχει και ομοφυλοφιλία. Μου έκανε εντύπωση, το γεγονός ότι, έβλεπα στο δρόμο νεαρά αγοράκια, 18-19 ετών κι ήταν πιασμένα χέρι-χέρι. Λέω, μέγας είσαι κύριε. Αλλάχ κερίμ έλεγα, ίλεως ο Θεός, κι εδώ; Με μεγάλη συστολή, ρώτησα το συνοδό: -Μα, έχω διαβάσει ότι δεν έχετε τέτοια φαινόμενα εδώ. -Δεν έχουμε, μου λέει. -Αυτά; -Α, αυτά, μου λέει, είναι αδέρφια. Μόνο τα αδέρφια και τα πρωτοξάδερφα μπορούν να πιαστούν χεράκι-χεράκι και να βγουν. Εγώ το παρεξήγησα, γιατί ξέρετε, όταν βλέπεις αυτό το πράγμα, και το βλέπεις παντού…

Μου είπε όμως ότι, αυτό το φαινόμενο, ήταν ιδιαίτερα απλωμένο στην περιοχή του Αλαμούτ που συνδέεται με τους περίφημους Ασασίνους, μια αίρεση η οποία ήταν δολοφονική οργάνωση και γι’ αυτό η λέξη ασασέν, ασασίν, ασασίνος στα ιταλικά σημαίνει το δολοφόνο. Ήταν αυτοί, που είχαν ως αποστολή, να εκτελούν υψηλά πρόσωπα, βασιλείς, κλπ. Εκεί, μου λέει, επειδή δεν υπήρχε παρουσία γυναικών, στο φρούριο του Αλαμούτ, ήταν διαδεδομένη η ομοφυλοφιλία. Και γι’ αυτό, όταν λέμε ανέκδοτα, συνήθως καταφεύγουμε στην περιοχή αυτή.

Θα πούμε και κάτι άλλο: Παρουσία της αρχαίας Ελλάδας υπάρχει; Οι Έλληνες έμειναν εκεί μετά τον Αλέξανδρο μόνο 60 χρόνια. Η παρουσία είναι εμφανής. Πρώτον, σε κάποια γλυπτά, τα οποία έχουν διασωθεί στο μουσείο της Τεχεράνης. Υπάρχει ένα υπέροχο γλυπτό της Πηνελόπης, υπάρχει μια θαυμάσια επιγραφή, που την έχω και σε φωτογραφία. Στο Μουσείο απαγορεύεται η φωτογράφηση αλλά σας είπα, εμένα, ως Έλληνα, μου έκαναν αυτή τη χάρη, να φωτογραφήσω ό,τι θέλω. Ακόμη και την ιερή τους αγελάδα, που ήταν ιερό σύμβολο, την έχω φωτογραφήσει.

Περισσότερο μπορεί να δείτε την Ελλάδα στην Περσέπολη, διότι, όλοι αυτοί οι κίονες που είναι ένα δάσος τεράστιο, έχουν σκαλιστεί από Ίωνες καλλιτέχνες οι οποίοι είχαν εργαστεί εκεί, επαγγελματικά ή ως αιχμάλωτοι, που είχαν μεταφερθεί σε αυτόν τον τόπο.

Στο σημείο αυτό, μου δίνεται η ευκαιρία να σας πω, γιατί κάηκαν τα ανάκτορα της Περσεπόλεως. Η πιο διαδεδομένη αντίληψη είναι ότι, κατά το γλέντι που έγινε μετά την κατάληψη της Περσεπόλεως, μια εταίρα Αθηναία, η Θαΐς, η οποία συζούσε με τον Πτολεμαίο τον Λάγου, τον ετεροθαλή αδερφό του Αλεξάνδρου, ο οποίος δημιούργησε το Βασίλειο των Πτολεμαίων στην Αίγυπτο, σε μια έξαψη, την έπιασε το πατριωτικό της, και λέει: «Οι Πέρσες έκαψαν την πόλη των Αθηνών, και τα μνημεία των Αθηνών. Θα κάψουμε και εμείς τα δικά τους ανάκτορα». Και παίρνει, τάχα έναν δαυλό, κι άρχισε να βάζει φωτιά στα παραπετάσματα, την ώρα που ήταν μεθυσμένοι κι άλλοι σύντροφοι του Αλεξάνδρου αλλά κι ο ίδιος ο Αλέξανδρος, που δεν το σήκωνε το κρασί. Ο Αλέξανδρος δεν ήταν πότης, όπως ήταν ο πατέρας του. Ο πατέρας του κοιμόταν, και στο μαξιλάρι είχε ένα κύπελο, γιατί, με αυτό ξημεροβραδιαζόταν. Ο Αλέξανδρος «δεν το σήκωνε» το ποτό, κι όσες φορές έπινε, παραφερόταν.

Όταν είδε αυτό το θέαμα, ο Αλέξανδρος, ανατρίχιασε και πιθανώς αυτό να τον οδήγησε στον εμπρησμό. Σε αυτούς τους ανθρώπους, ο Αλέξανδρος, προσέφερε τη δυνατότητα επιστροφής στην Ελλάδα και μια ετήσια σύνταξη. Αλλά, αυτοί αρνήθηκαν, διότι, στο μεταξύ, είχαν δημιουργήσει οικογένειες στην Περσία. Κι από την άλλη μεριά, σκέφτηκαν -κι είναι πολύ λογικό- πως αν θα γύριζαν στην πατρίδα τους, δεν θα τους γνώριζε ούτε η γυναίκα τους αλλά ούτε και τα παιδιά τους, και πιθανώς οι γυναίκες τους να είχαν ξαναπαντρευτεί, οπότε θα δημιουργούσαν οικογενειακά προβλήματα.

Ο Αλέξανδρος διατηρείται σήμερα στην ανάμνηση των Περσών; Σας διαβεβαιώ ναι! Κι έχει περάσει σε όλη τη μεγάλη περσική λογοτεχνία. Στο Σεχναμέ, που είναι το έπος, το εθνικό έπος των Περσών, και που έχει μεταφραστεί τώρα και στην Ελλάδα, ο Αλέξανδρος αναφέρεται υπό ποικίλες μορφές. Και τολμώ να πω ότι, μερικές παραδόσεις οι οποίες πέρασαν μετά στον βίο του Καλλισθένη, δηλαδή αυτό που έγινε η φυλλάδα στα μετέπειτα χρόνια, η φυλλάδα του Μέγα Αλέξανδρου, πλαστήκανε στην Περσία. Οι Πέρσες δε μοιάζουν με τους άλλους Άραβες. Έχουν τα δικά μας τα χαρακτηριστικά. Δεν θέλω να είμαι υπερβολικός, και να πω αυτό το οποίο έγραψε, εδώ και μερικά χρόνια, ένας πολύ μορφωμένος Έλληνας, ο οποίος ζει στην Ελβετία. Ότι, αν λάβουμε υπόψη πως ο Αλέξανδρος υποχρέωσε 10.000 στρατιώτες του να νυμφευτούν Περσίδες, αυτοί είναι φυσικό να άφησαν απογόνους, κι οι απόγονοί τους άλλους απογόνους, και ούτω καθ’ εξής. Αλλά, και στο διάστημα της εκστρατείας, είχαν δημιουργηθεί σχέσεις ανάμεσα σε Μακεδόνες και Περσίδες, αφού οι άνθρωποι αυτοί έλειπαν από τα σπίτια τους 10 και πλέον χρόνια. Και, φυσικά, οι σχέσεις αυτές έφεραν και παιδιά.

Εγώ, αυτά δεν τα πολυπιστεύω. Εκείνο το οποίο πιστεύω είναι ότι, με τους Πέρσες, αποτελούμε ίδια φυλετική ενότητα. Διότι, κι εμείς προερχόμεθα από το ίδιο φύλο, και γι’ αυτό υπάρχουν και ομοιότητες ανάμεσα στην περσική και στην ελληνική. Αλλά, μια και έφτασα εδώ, θέλω να σας πω ότι, και η γλώσσα μας έχει πλουτιστεί από περσικές λέξεις. Π.χ. η λέξη παράδεισος, που λέμε, είναι περσική, και σημαίνει κήπος. Η λέξη σατράπης είναι περσική. Η λέξη παρασάγγας, την οποία χρησιμοποιούμε τόσο πολύ συχνά, είναι κι αυτή περσική. Συνεπώς, ο πολιτισμός μας, από την αρχαία εποχή ως τα νεότερα χρόνια, έχει πάρει πάρα πολλά στοιχεία.

Θα ήθελα να κλείσω με ένα ευτράπελο περιστατικό. Μπορεί να είναι και τραγικό. Περί τα τέλη του προπερασμένου αιώνα, ξαφνικά στην Αθήνα, παρουσιάστηκε, σαν ένα κοπάδι κυνηγημένα πουλιά, μια ομάδα ανθρώπων που είχαν έρθει από την Περσία. Αυτοί ήταν οι πρώτοι στιλβωτές υποδημάτων. Αυτοί, είναι οι πρώτοι στιλβωτές υποδημάτων που εμφανίστηκαν στην πατρίδα μας. Αυτό που λέμε λούστρος. Εμείς δεν την ξέραμε την τέχνη αυτή. Οι πρώτοι λοιπόν που το δίδαξαν ήταν Πέρσες.

Η Ελλάδα, και το λέω αυτό κύριε Δήμαρχε, διότι είναι κι ένας έπαινος προς εσάς, το Δήμο σας εννοώ, που αγκαλιάσατε όλο αυτό τον κόσμο ο οποίος τώρα περιβάλει τον Ασπρόπυργο, αυτό τον κόσμο, η τότε Αθήνα τον δέχτηκε, τον αγκάλιασε και μας έμαθαν και την τέχνη. Οι παλαιότεροι θα θυμούνται τους λούστρους, οι οποίοι ήταν τοποθετημένοι στη σειρά, εκεί στην Αγίου Κωνσταντίνου, κοντά στον ομώνυμο ναό. Ήταν ένα λαογραφικό αξιοπερίεργο. Ξαφνικά όμως, οι άνθρωποι αυτοί εξαφανίστηκαν. Όπως ήρθαν, έφυγαν. Που σημαίνει, δηλαδή, ότι κάτι άλλαξε στην πατρίδα τους, κάποιο καθεστώς άλλαξε στην πατρίδα τους, κι οι άνθρωποι αυτοί επανήλθαν στον τόπο τους, και τους χάσαμε. Όμως, μας άφησαν την τέχνη τους.

Επειδή πιθανώς να υπάρχει και μικρασιατικό στοιχείο εδώ, καθότι τώρα πλέον η περιοχή αυτή έχει γίνει συμμιγής, το εμπόριο των χαλιών των περσικών, στη Μικρά Ασία και από τη Μικρά Ασία προς την υπόλοιπη Ευρώπη, το είχαν Έλληνες από την Πισιδία, που ήταν επίσης καταπληκτικοί υφαντουργοί. Η τεχνική των, ας πούμε, σπαρταλήδων, από τη Σπάρτη της Μικράς Ασίας, ήταν μια τεχνική εμπνευσμένη από την Περσία, η οποία μεταδόθηκε διά των προσφύγων κι εδώ στην Ελλάδα. Και γι’ αυτό είχαμε, μέχρι πρότινος, ακμαία ταπητουργεία, με πολύ πρωτότυπα σχέδια, τα οποία όμως άλλαξαν σιγά-σιγά τα μοτίβα και πήραν έναν ελληνικό χαρακτήρα. Αν κάποιοι ταξιδέψετε στην Περσία, να θυμάστε ότι το μόνο που αξίζει να πάρει κανείς από εκεί, πέρα από άλλα πράγματα, είναι το χαλί. Θα πρέπει μόνο να πάτε στα κρατικά καταστήματα, διότι, σε αυτά θα βρείτε τα εγγυημένα, τα γνήσια χαλιά. Αυτά χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: Είναι τα πανάκριβα αστικά, τα πολύ λεπτά με τα πολύπλοκα και περίτεχνα σχέδια, αλλά εγώ δεν σας συνιστώ να πάρετε αυτά. Εγώ συνιστώ να πάρετε αυτά των νομάδων διότι αυτά τα φτιάχνουν νομάδες σε αργαλειούς όπως τα φτιάχνανε την παλιά εποχή και σπάνε, προσέξτε, την γεωμετρία του σχεδίου και φτάνουν δηλαδή στον αυτοσχεδιασμό. Αυτά, μπορεί να φαίνονται ότι έχουν μια τραχύτητα, αλλά έχουν μια περισσότερη αυθεντικότητα. Είναι πραγματικά έργα τέχνης, αλλά η τεχνική τους έχει φτάσει σε ένα τέτοιο σημείο που νομίζει κανείς ότι έχουν βγει όχι από χέρια ανθρώπου αλλά από μηχανή.

Δύο ακόμη αξιοπερίεργα: Δεν έχουν τελειωμό αυτά. Μπορεί να δει κανείς καθώς διασχίζει αυτή την απέραντη χώρα, κάτι περίεργα κτίρια που είναι κούφια. Είναι σαν τα καμπαναριά τα δικά μας. Κι όταν ρωτάς, τι είναι αυτά, σου λένε, ανεμοπαγίδες. Ανεμοπαγίδες; Παγιδεύουν τον άνεμο; Ναι. Διότι το καλοκαίρι είναι ιδιαίτερα θερμό. Τα παλιά τα χρόνια δεν υπήρχε κλιματισμός και έπρεπε με τον τρόπο αυτό να μπορούν, με αυτά τα κτίσματα τα περίεργα, να αιχμαλωτίζουν τον άνεμο για να διοχετεύεται μέσα στο σπίτι και να προσφέρει τη δροσιά. Υπάρχουν επίσης, και κάτι περίεργες, κωνικές κατασκευές. Λες, τι να είναι αυτό; Κατοικία αποκλείεται. Ε, αυτό ξέρετε, ήταν ένα είδος ψυγείου. Επειδή είναι έρημος, η Περσία σε μεγάλη έκταση είναι έρημος, μεταφέρανε χιόνι με ειδικό τρόπο από τα μακρινά τους βουνά, και το βάζανε μέσα σε αυτούς τους χώρους ως επάνω, το γεμίζανε με χιόνι και έτσι όλο το χωριό υδρευόταν με δροσερό νερό κατά τους καυτούς μήνες. Αυτά τα κτίσματα, έχω φωτογραφήσει 3-4, είναι αριστουργήματα αρχιτεκτονικής και μου έκανε εντύπωση όταν πέρυσι στα Χανιά είδα την έκθεση ενός πρωτοποριακού Γερμανού αρχιτέκτονα ο οποίος εμιμείτο τα κτίσματα αυτά για πρωτοποριακές κατασκευές στη Γερμανία.

Κάτι που θα ήθελα να σας πω για τους Ζωροάστρες: Αυτά τα υπολείμματα που έχουν μείνει. Αυτοί έχουν εκπροσώπηση ακόμη και στο κοινοβούλιο, έστω κι αν είναι λίγοι αριθμητικά. Είναι περίπου γύρω στους 10.000 σε όλη την Περσία, όμως εκπροσωπούνται στο κοινοβούλιο. Μπορούν να ασκήσουν οποιοδήποτε επάγγελμα. Ένα μόνο δεν τους επιτρέπεται, να γίνουν αξιωματικοί στο στρατό. Ο στρατός είναι καθαρά σιιτικός. Οι Ζωροάστρες, λοιπόν, είχαν περίεργα ταφικά έθιμα. Δηλαδή, ο νεκρός δεν εθάπτετο, όπως γίνεται με μας και τους μουσουλμάνους, αλλά ετοποθετείτο πάνω σε κορυφές βουνών, ειδικών βουνών. Με ειδική τελετή, οι ιερείς πήγαιναν και τους τοποθετούσαν εκεί, οπότε αυτοί γίνονται βορά ορνέων.

Μια από τις σωστές ενέργειες που μπορεί να έκανε ο Σάχης ήταν ότι κατάργησε αυτή τη συνήθεια. Αλλά τι να σας πω, όταν πήγα στο μέρος εκεί που ετοποθετούντο οι νεκροί, αυτό έχει σταματήσει από το 1960, με έπιασε μια παγωνιά. Έχει την όσφρηση του θανάτου ακόμη, και το τρομερό είναι ότι, τα όρνεα εξακολουθούν να υπερίπτανται πάνω από τα βουνά αυτά, διότι, φαίνεται πως το ένστικτο, επί αιώνες, τα οδηγεί προς το χώρο αυτό.

Κάτι ακόμη για τους Πέρσες: Αγαπούν πάρα πολύ τα ρόδια, και τα τρώνε σε μεγάλες ποσότητες. Τα ξεραίνουν και τα τρώνε, κι είναι μάλιστα συστατικό των φαγητών τους. Το κάνουν σάλτσες κλπ.. Επίσης, πίνουν πάρα πολύ το τσάι αλλά, επαναλαμβάνω, όχι το ποτό. Μπορεί ακόμη να συναντήσει κανείς, και κάτι που ήταν πάρα πολύ γνωστό στην Ελλάδα, τα χάνια, στα οποία μπορείς να κάνεις έτσι το παραβάν και να κοιμηθείς όπως γινόταν στα χάνια στην παλιά εποχή.

Και θα κλείσω, αγαπητοί, με το τι με ρωτούσαν εμένα οι Πέρσες: Με ρωτούσαν αν θα χτυπήσουν οι Αμερικάνοι! Δεν έβλεπα να υπάρχει φόβος αλλά επειδή ο προηγούμενος πόλεμος κόστισε πάρα πολύ, 1.000.000 νεκροί και πλέον, χώρια οι ανάπηροι, είναι ένα θέμα που τους προβληματίζει. Στον τελευταίο που με ρώτησε, λίγο πριν αναχωρήσω, του είπα χιουμοριστικά: Αποκλείεται να χτυπήσουν οι Αμερικάνοι, γιατί, για να χτυπήσουν θα πρέπει να στείλουν κάποιους κατασκόπους.

Οι κατάσκοποι θα τους έχουν ενημερώσει ότι, είστε άνθρωποι πολύ επικίνδυνοι. Όχι γιατί είστε καλοί στρατιώτες ή γιατί έχετε φοβερά όπλα, αλλά γιατί είστε κακοί οδηγοί. Οι Πέρσες, είναι πολύ καλοί άνθρωποι, αλλά είναι οι χειρότεροι οδηγοί που έχω συναντήσει στη ζωή μου. Για να διασχίσεις έναν δρόμο κεντρικό, πρέπει να κάνεις τάμα. Εδώ έχετε τον όσιο Λουκά, να κάνεις ένα τάμα στον όσιο Λουκά και μετά να περάσεις. Τα φανάρια είναι για λόγους διακοσμητικούς, η τροχαία είναι για λόγους διακοσμητικούς, οι τροχονόμοι κουνούν τα χέρια πάνω κάτω, αλλά κανείς δεν τους προσέχει σε τίποτα. Ισχύει μόνο ένας κανόνας: «ο χώσον εαυτό χωσέτο»… Τα τρακαρίσματα είναι, ας πούμε, η πιο συνηθισμένη ατραξιόν. Παρά το γεγονός ότι, έξω στους μεγάλους δρόμους, υπάρχει αστυνόμευση αλλά η αστυνόμευση και παρότι είναι αυστηρή, είναι «για τα μπάζα». Εγώ είχα δύο Κούρδους οδηγούς. Κρατηθείτε, αλλάζανε θέση, με το αυτοκίνητο εν κινήσει! Αλλάζανε θέση και αυτοκίνητο εν κινήσει. Αντιλαμβάνεστε, λοιπόν, τι θα συμβεί, εάν οι Αμερικανοί εμπλακούν σε μια περιπέτεια. Πού θα κινήσουν τα τεθωρακισμένα τους, πού θα κινήσουν τα αυτοκίνητά τους, πού θα πάνε, θα μπερδευτούν, θα χαθούν!

Φεύγοντας, λοιπόν, από την Περσία, αποχαιρετώντας τον συνοδό, μου λέει: Μια και έχεις γράψει τόσα και έχεις διαβάσει τόσα για την πατρίδα μας, τι πιστεύεις ότι έχουμε κρατήσει από την αρχαία Περσία; Λέω, πλην της ομορφιάς των γυναικών, εκείνο το οποίο έχετε διατηρήσει είναι η παράδοση των δρεπανιφόρων αρμάτων.

Όταν το έγραψα αυτό στο βιβλίο μου, με πήρε ο μορφωτικός ακόλουθος της Ιρανικής Πρεσβείας και μου είπε: -Κύριε Καργάκο, έχετε γράψει ελληνικά, όμως έχετε γράψει κάτι κακό για μας. -Λέω, βεβαίως. Έχω γράψει κάτι κακό για σας. Κι αυτό που έχω γράψει είναι ότι, αφήσατε τις καμήλες, αφήσατε τα άλογα, αφήσατε τα γαϊδούρια κι έχετε αρχίσει να επιβαίνετε αυτοκινήτων, και δεν κινδυνεύετε τόσο από τους Αμερικανούς όσο κινδυνεύετε από τον εαυτό σας και την κακή οδήγησή σας. Η απάντησή τους είναι ότι, και την θεωρούν επιστημονική την απάντηση αυτή, ότι αυτό οφείλεται στο θερμό τους ταπεραμέντο. -Λέω, κρατήστε το για λογαριασμό σας, αλλά τουλάχιστον αφήστε και καμία διάβαση στην Τεχεράνη και στο Ισπαχάν, για να περνάμε κι εμείς οι ξένοι, οι οποίοι δεν έχουμε καμία διάθεση να αφήσουμε τα κοκαλάκια μας εκεί. Αρκετά άφησε ο Αλέξανδρος και οι διάδοχοί του.

Συνοψίζω λέγοντάς σας ότι, πηγαίνοντας ένα ταξίδι στην Περσία, δεν γνωρίζεις μόνο την Περσία, γνωρίζεις και τη δική σου την πατρίδα την Ελλάδα. Θα ήθελα να σας πω και κάτι ακόμα. Υποτίθεται ότι ασκούμε εξωτερική πολιτική. Στην τελευταία σελίδα του βιβλίου μου, αναφέρομαι στο μεγαλύτερο Άραβα ιστορικό, που είναι περσικής καταγωγής, ο περίφημος Ταμπαρί. Όσοι έχετε διαβάσει εκείνα τα κόμικς, περιπέτειες του Ιζνογκούντ κλπ., θα έχετε δει ότι, συγγραφέας είναι ο Ταμπαρί. Πιθανώς αυτό να είναι ψευδώνυμο. Ταμπαρί είναι ο μεγαλύτερος Άραβας ιστορικός, και έζησε από το 838 μέχρι 923. Στην ιστορία προφητών και βασιλέων, που είναι περισσότερο γνωστό ως χρονικά, λέει: Ο Φίλιππος, ο πατέρας του Αλεξάνδρου του Έλληνα, κατάγεται από το λαό μιας περιοχής των Ελλήνων γνωστής ως Μακεδονία. Πόσο το έχει αξιοποιήσει αυτό η ελληνική προπαγάνδα στο εξωτερικό;

Προσέξτε και κάτι άλλο: Επειδή, εσχάτως έχουμε υποστεί ένα τηλεοπτικό αλτσχάιμερ, ο κόσμος έχει χαζέψει από την τηλεόραση, μας διαφεύγει ότι το Ιράν είναι από τις λίγες χώρες που δεν έχουν αναγνωρίσει τα Σκόπια, ως Μακεδονία, ούτε έχουν αναγνωρίσει τη βόρεια Κύπρο, ως ιδιαίτερο κράτος. Κι ακόμα μια λεπτομέρεια που δεν είναι καθόλου γνωστή: Μας βοήθησαν στην απελευθέρωσή μας, το 1821, χωρίς να το ξέρουν, χωρίς να το ξέρουμε κι εμείς. Διότι, στην πιο κρίσιμη φάση της επαναστάσεως, που είναι η πρώτη φάση, από το ’21 έως το ’23, ο Μαχμούτ ο Β΄ είχε να αντιμετωπίσει, από τούτη τη μεριά τους Έλληνες, κι από την άλλη μεριά τους Πέρσες, οι οποίοι είχαν φτάσει, παρακαλώ, μέχρι την περιοχή του ελληνικού Πόντου. Διέθεσε εναντίον τους 10.000 στρατό. Σκέπτεστε αν αυτούς, τους 10.000 στρατιώτες, τους χρησιμοποιούσε εναντίον των Μωραϊτών, αν η επανάσταση θα είχε προοπτικές επιτυχίας; Όταν τελείωσε ο πόλεμος με τους Πέρσες, η επανάσταση πλέον είχε εδραιωθεί, υπήρχαν άλλες εξελίξεις, και γι’ αυτό μπόρεσε να προχωρήσει, ως εκεί που προχώρησε.

Συνεπώς, οι σχέσεις μας με την Περσία είναι ιδιαίτερα στενές. Πολλά έχουμε να μάθουμε από εκεί και πολλά έχουν να μάθουν κι αυτοί από εμάς, τα οποία ασφαλώς δεν γνωρίζουν. Γιατί π.χ. στην Περσία δεν έχει μεταφραστεί το βιβλίο του Ξενοφώντος «Κύρου Παιδεία», κι έχει γίνει μια παράκληση, από μέρους της πρεσβείας να αναλάβω εγώ την μετάφρασή του. Βέβαια, περσικά δεν γνωρίζω, αλλά να το μεταφέρω αυτό σε μια γλώσσα ας πούμε προσιτή, γαλλική ή αγγλική, για να μεταφραστεί στην Περσία, διότι, πρέπει να σας πω ότι, ο Ξενοφών στάθηκε εναντίον των Περσών, αλλά είναι ταυτόχρονα και ο μεγαλύτερος εγκωμιαστής της Περσίας. Κι αυτό δεν το ξέρουν. Τους το είπα εγώ, κι αυτοί οι άνθρωποι, αγωνιούν να μάθουν, το τι λέει ο Ξενοφών για τους αρχαίους συμπατριώτες τους.

Σας ευχαριστώ για την παρουσία σας, και να έχουμε πρώτα υγεία, γιατί δεν μπορούμε να κάνουμε και μακροπρόθεσμα σχέδια, θα είμαι στη διάθεσή σας την επόμενη χρονιά για να μιλήσω για το νέο στοιχείο της Πόλης σας. Για τους Αρβανίτες έχω μιλήσει παλαιότερα εδώ, τώρα είναι καιρός να μιλήσουμε και για τους Ποντίους.