Η νοσταλγία ως πρόθεση σε εκκρεμότητα

Η νοσταλγία είναι η αόρατη πνοή της ψυχής, μια λεπτή δόνηση που απλώνεται ανάμεσα στο παρόν, το παρελθόν και το μέλλον. Από την ίδια της την ετυμολογία -νόστος και άλγος - μαρτυρεί τη διττή της φύση: επιστροφή και πόνος. Δεν είναι, ωστόσο, ένα απλό συναίσθημα μελαγχολίας∙ είναι μια υπαρξιακή διάθεση, ένας τρόπος με τον οποίο η συνείδηση προσανατολίζεται, φωτίζοντας το ποιοι υπήρξαμε και το ποιοι μπορούμε να γίνουμε. Ο νοσταλγός «πάσχει», αλλά όχι υπό την έννοια μιας οδυνηρής ασθένειας. Το άλγος που τον διαπερνά είναι δημιουργικό, γιατί νοηματοδοτεί τις προθέσεις της συνείδησης. Η νοσταλγία δεν είναι στατικό βίωμα, αλλά πρόθεση σε εκκρεμότητα: μια κατεύθυνση της ψυχής προς κάτι που λείπει, που έχει παρέλθει ή που δεν έχει ακόμη συμβεί. Με αυτόν τον τρόπο, συνδέει το ρομαντικό στοιχείο - την αναζήτηση του ιδανικού και του ανεκπλήρωτου- με το ρεαλιστικό στοιχείο, την αποδοχή της φθοράς και της περατότητας. Είναι έτσι μια εσωτερική διαλεκτική όπου το όνειρο και η πραγματικότητα συναντιούνται σε μια ένταση που δεν λύνεται, αλλά ολοένα ανατροφοδοτείται.

Η νοσταλγία μπορεί να κατανοηθεί ως βαθιά υπαρξιακή διάθεση, ένας τρόπος με τον οποίο η ανθρώπινη ψυχή τοποθετείται απέναντι στον χρόνο. Δεν αφορά μόνο την επιστροφή σε ό,τι έχει ήδη βιωθεί, αλλά εγκαινιάζει έναν χώρο στον οποίον το παρελθόν και το μέλλον αλληλοφωτίζονται. Μέσα από τη νοσταλγία, το παρελθόν δεν μένει κλεισμένο ως εικόνα που χάθηκε, αλλά προσλαμβάνεται ως ενεργό θεμέλιο της ύπαρξης, ως κάτι που εξακολουθεί να μας συγκροτεί. Παράλληλα, η ίδια η αίσθηση της απουσίας αφυπνίζει τη συνείδηση για το «(επ)ερχόμενο»∙ για εκείνο που δεν έχει ακόμη πραγματωθεί, αλλά προβάλλει ως δυνατότητα. Έτσι, η νοσταλγία δεν είναι απλή ανάμνηση, ούτε τυφλή προσκόλληση σε ό,τι έφυγε, αλλά πορεία της ύπαρξης προς ό,τι φαντάζει ανέφικτο και ωστόσο προβάλλει ως δυνατότητα. Μια πορεία που γεννιέται από την αλληλεπίδραση μνήμης και φαντασίας. Και επειδή όλη αυτή η κίνηση τελεί υπό τη σκιά της περατότητας, η νοσταλγία φανερώνει την πιο γνήσια αλήθεια του ανθρώπου: ότι ζει πάντοτε ανάμεσα στο ήδη χαμένο και στο ακόμη αδιάβατο, κουβαλώντας μέσα του το αίτημα μιας πληρότητας που διαρκώς υπεκφεύγει.

Το παρελθόν, λοιπόν, δεν είναι απλώς απομνημόνευση, αλλά υλικό για νέες δυνατότητες. Η νοσταλγία κινείται σε έναν κυκλικό ρυθμό. Μόλις οι νέες δυνατότητες που γεννιούνται από αυτήν πραγματωθούν ή κορεσθούν, το παρόν που βιώθηκε μετατρέπεται σε παρελθόν. Και τότε, το ίδιο το παρελθόν γίνεται εκ νέου αντικείμενο πόθου. Έτσι, η ύπαρξη ζει σε μια διαρκή εναλλαγή: έλλειψη, πληρότητα, νέα έλλειψη. Το παρόν δεν είναι παρά μια λεπτή μεμβράνη που χωρίζει δύο νοσταλγίες ̇ τη μνήμη αυτού που υπήρξε και τον πόθο για εκείνο που, μόλις βιωθεί, θα χαθεί ξανά.

Το άλγος του νόστου, λοιπόν, δεν εγκλωβίζει. Είναι μια δημιουργική πληγή, ένα εσωτερικό κάλεσμα που ανοίγει δρόμους. Ο νοσταλγός δεν είναι αιχμάλωτος του χθες, αλλά οδοιπόρος που τρέφεται από αυτό∙ το κάθε λιμάνι που προσεγγίζει γίνεται η αφετηρία μιας νέας νοσταλγίας. Η νοσταλγία, επομένως, δεν είναι ούτε πάθηση ούτε εξάρτηση από τα εγκόσμια. Είναι ο παλμός της ύπαρξης στην αναζήτηση νοήματος, η μυστική αναπνοή που μας οδηγεί από την έλλειψη στη δημιουργία, από την απώλεια στην προοπτική, από το παρελθόν σε έναν ανοιχτό και απροσδιόριστο μέλλοντα χρόνο.

Η νοσταλγία, στο βάθος της, δεν είναι τίποτε άλλο παρά η απόδειξη ότι η ψυχή δεν ικανοποιείται με το δοσμένο. Ζώντας ανάμεσα στο ήδη παρελθόν και το ακόμη αδιάβατο, το ανθρώπινο ον αποκαλύπτει μέσα από τη νοσταλγία την ίδια του τη φύση: να υπερβαίνει, να αναζητεί, να μη συμφιλιώνεται ποτέ πλήρως με την αμετάκλητη ροή του χρόνου. Το άλγος που γεννά ο νόστος δεν είναι ένα τραύμα που μαραίνει, αλλά ένας σπινθήρας που τροφοδοτεί την κίνηση της ύπαρξης. Κάθε απώλεια φωτίζει έναν νέον ορίζοντα· κάθε μνήμη μετασχηματίζεται σε επιθυμία· και κάθε επιθυμία γεννά μια νέα δυνατότητα. Η νοσταλγία, έτσι, γίνεται αέναη δύναμη αναδημιουργίας, ένας εσωτερικός ρυθμός που υπενθυμίζει πως το παρόν είναι πάντοτε διάβαση και ποτέ στάση.

Όμως, το αληθινό μεγαλείο της νοσταλγίας έγκειται στο ότι δεν μένει εγκλωβισμένη στο παρελθόν, αλλά ανοίγει την ψυχή στο υπερβατικό. Διότι, αν κάθε πληρότητα μετατρέπεται μοιραία σε ανάμνηση και κάθε ανάμνηση ξαναγεννά επιθυμία, τότε η νοσταλγία αποκαλύπτει πως ο άνθρωπος είναι ον καταδικασμένο στην αναζήτηση του άπειρου. Αυτό το αίσθημα έλλειψης δεν οδηγεί στη ματαιότητα, αλλά στην κατανόηση ότι η αλήθεια του Είναι δεν περιορίζεται στο εγκόσμιο. Η νοσταλγία μάς καλεί να δούμε την ύπαρξή μας όχι ως κλειστό κύκλο, αλλά ως ατέρμονη κίνηση προς το πέραν του χρόνου· μια υπαρξιακή μαρτυρία ότι η ψυχή, ακόμη και μέσα στη δυσφορία της απώλειας, δεν παύει να ποθεί το άπειρο, να ελπίζει στο ανέφικτο και να βαδίζει, με δημιουργική εκκρεμότητα, προς την αυθεντικότητα του Είναι.

Η νοσταλγία, στην πιο ήπια και στοχαστική της εκδήλωση, συναντά τη ρέμβη και την αναπόληση, ως όψεις της ίδιας ψυχικής κίνησης. Η ρέμβη αφήνει το βλέμμα να πλανηθεί ελεύθερο, η αναπόληση δίνει μορφή στη μνήμη, και η νοσταλγία ενώνει και τα δύο σε ένα άλγος που γεννά γλυκασμό. Όταν ο νους αναπαύεται σε εικόνες του παρελθόντος, δεν μένει απλώς θεατής τους, αλλά τις εμψυχώνει ξανά∙ τις φωτίζει με τον πόθο για επιστροφή και τις ανασχηματίζει με τη δύναμη της φαντασίας. Έτσι, η νοσταλγία δεν είναι ξένη προς τη ρέμβη και την αναπόληση, αλλά αποτελεί την εσωτερική τους κορύφωση. Είναι η στιγμή που η μνήμη υπερβαίνει την απλή αναπόληση και καθίσταται ορίζοντας δυνατότητας, ενώ η ρέμβη παύει να είναι παθητική γαλήνη και αναδεικνύεται σε κίνηση της ύπαρξης προς το απόν, το οποίο, ακριβώς διά της απουσίας του, συνεχίζει να θεμελιώνει το Είναι μας.

Το απόν (αυτό που λείπει, που δεν είναι παρόν) δεν είναι απλώς κενό. Αντίθετα, η απουσία του τού δίνει μια υπερβατική δύναμη: επειδή λείπει, γίνεται σημείο αναφοράς. Αυτό το απόν δεν είναι μόνο το παρελθόν∙ μπορεί να είναι και το ανεκπλήρωτο μέλλον, το ανέφικτο, το άπειρο. Και παρότι λείπει, συνεχίζει να θεμελιώνει το Είναι μας: καθορίζει τον τρόπο που υπάρχουμε, καθώς όλη μας η κίνηση και τα νοήματα που δίνουμε στη ζωή, ορίζονται από αυτό που ποθούμε αλλά δεν κατέχουμε.

Ο ζωγραφικός πίνακας που συμπληρώνει τη σελίδα ("Παιδικά ραντεβού στην πλατεία Αριστοτέλους", 1998) είναι έργο του Αριστείδη Βλάσση