Ἡ ἀπρόβλεπτη ἀνακύκληση ἤθους καί ἔθους

0
312

Τό «ἦθος» λόγω τοῦ μακροῦ «η» εἶναι ἡ ἐκτεταμένη βαθμίδα τοῦ τύπου «ἔθος». Καί τό ἔθος λόγω τοῦ βραχέος «ε» εἶναι ἡ συνεσταλμένη. Τό συνεσταλμένο καί τό… ζωηρό βρίσκονται ἀνέκαθεν καί παντοῦ στόν κόσμο σέ μιά διαδικασία ἀλληλοπεριχώρησης, ἀκριβέστερα δέ ἀνακύκλησης. Τό ἔθος παγιώνεται σέ ἦθος, ἐνῶ ἀντίστροφα σέ μιά πολιτισμική ὁμάδα τά ἤθη τῶν πολλῶν ἤ τῶν πιό ἰσχυρῶν μελῶν, ἀκόμη καί τοῦ παντοδύναμου ἑνός, διαμορφώνουν ἔθη, συνήθειες, ἔθιμα, ἀλλά ἐνίοτε καί θεσμούς, αὐτό δηλαδή πού ὀνομάζουμε «πολιτιστική παράδοση». Ἀρκεῖ νά θυμηθοῦμε τό κίνητρο πού ὁδήγησε στό κοσμοϊστορικό,  ὅπως ἀπέδειξαν οἱ αἰῶνες ἕως σήμερα, γεγονός τοῦ ἐκχριστιανισμοῦ ὁλόκληρου τοῦ ρωσικοῦ ἔθνους: ὁ ἡγεμόνας τους Βλαδίμηρος ὑποχρεώθηκε ἀπό τόν βυζαντινό αὐτοκράτορα Βασίλειο τόν Β΄ νά βαφτιστεῖ, προκειμένου  νά νυμφευθεῖ τήν ἀδερφή του Ἄννα, καί ἐν συνεχεία ἀκολούθησαν τόν ἡγέτη τους σύσσωμοι οἱ ὑπήκοοι, πού βαφτίστηκαν ὁμαδικά στόν Δνείπερο ποταμό! Ἄς ἀναλογιστοῦμε ἐν τάχει καί τί ἱστορικές, κοινωνικοπολιτικές καί φυσικά, πολιτισμικές τομές ἔφερε αὐτή ἡ –ἀσύλληπτη γιά τά σημερινά μέτρα– ἐξέλιξη: ἀπό τόν συγκεκαλυμμένο ρόλο τῆς «Τρίτης Ρώμης» γιά τή Μόσχα κατά τούς αἰῶνες πού ὑφίσταντο τήν ὀσμανλοκρατία οἱ ὁμόδοξοι λαοί ἕως τήν ἵδρυση τῆς Ἁγίας Πετρούπολης σάν «παράθυρου» πρός τήν Εὐρώπη· καί ἀπό τήν ἀντίσταση τῆς διακαῶς ὀρθόδοξης μπάμπουσκας στόν σοβιετικό μηδενισμό καί τήν ἁγιοκατάταξη τῶν Ρομανώφ ὡς «παθοφόρων» μέχρι τό πρόσφατο Σχίσμα τοῦ Πατριαρχείου τῆς Μόσχας ἀπό τό Οἰκουμενικό καί τόν χαρακτηρισμό τοῦ δευτέρου ὡς… «τουρκικοῦ» ἀπό τόν σημερινό Βλαδίμηρο! Οἱ γνωστές φάρσες τῆς Ἱστορίας τόν περιμένουν νά κάνει καί τό ἑπόμενο βῆμα, γιά νά συντρίψουν κάθε ρεκόρ: Νά προτρέψει μετά ἀπό 11 αἰῶνες τούς ὑπηκόους του νά… ξεπλυθοῦν ἀπό τό «τουρκικό» βάπτισμα καί νά ξαναβαφτιστοῦν στήν Ἀζοφική θάλασσα, τήν ὁποία ἔχει ἁρπάξει μέ πόλεμο ἀπό τήν Οὐκρανία.

Κατανοητή, λοιπόν, σέ γενικές γραμμές ἡ διαδικασία ἀνακύκλησης τοῦ ἤθους καί τοῦ ἔθους, τόσο στό ἐσωτερικό πληθυσμιακῶν ὁμάδων μέ εὐάριθμα ἤ καί πολυάριθμα μέλη ὅσο καί ἀνάμεσα σέ ἐθνικές ἤ ἀκόμη καί θρησκευτικές ὁμάδες. Γιά τήν πρώτη περίπτωση, εὔγλωττη ἡ προτροπή τοῦ Ἡσίοδου «τήν δέ μάλιστα γαμεῖν, ἥτις σέθεν ἔγγιστα ναίειν (τό νεοελληνικό «παπούτσι ἀπό τόν τόπο σου»), πού προοικονομοῦσε γιά τό νοικοκυριό κοινό κώδικα συνεννόησης καί σύμπλευσης στή βάση τῆς κοινῆς κουλτούρας. Γιά τή δεύτερη, μποροῦμε νά ἀνατρέξουμε ξανά στή μεσαιωνική ἱστορία μας, ὅταν οἱ κάτοικοι τῶν ἀνατολικῶν ἐπαρχιῶν τῆς αὐτοκρατορίας δέχτηκαν ἀπό τούς γειτονικούς μουσουλμανικούς πληθυσμούς τήν ὤσμωση τῆς ἀνεικονικῆς λατρείας καί πρωτοστάτησαν στήν Εἰκονομαχία, πού διήρκεσε λυσσαλέα πάνω ἀπό ἕναν αἰώνα.

Πόσοι, ὡστόσο, γνωρίζουμε ὅτι ἡ λέξη «ἦθος» σήμαινε ἀρχικά ἐνδιαίτημα καί, μάλιστα, στόν πληθυντικό τρῶγλες καί καταλύματα ζώων! Μέ αὐτήν τή σημασία ἀπαντοῦν τά «ἤθεα» στόν Ὅμηρο καί στόν Ἡρόδοτο. Στή μετεξέλιξη τῆς ἔννοιας ὑποφώσκει μιά ἐντυπωσιακά προδρομική –χιλιάδων χρόνων– «φροϋδική» ἀντίληψη, πού ἀνάγει τό ψυχικό ὄργανο τοῦ ἀνθρώπου, καί πρωτίστως τό id, σέ ἕδρα τῶν πρωτόγονων ἐνστίκτων καί ἐνορμήσεων. Ἄν, μάλιστα, ἰσχύει ἡ ἀναγωγή, θά ἀποτολμούσαμε νά προσθέσουμε στίς τόσες θεολογικές καί μία γλωσσολογική ἑρμηνεία τῆς Γέννησης τοῦ Θεανθρώπου μέσα σέ ἕνα παγερό «ἦθος» βοοειδῶν καί ἀμνῶν, ὥστε τό ζωῶδες νά ἀπογειωθεῖ ἔκτοτε σέ ἕνα ἐν ὑψίστοις «Ἦθος» ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι «καθ’ ὁμοίωσιν» τοῦ Πατρός τείνουν δυνάμει πρός τήν θέωσιν. 

Στό πλαίσιο αὐτῶν τῶν προβληματισμῶν μέ ὑποβολέα μας τό μακρινό παρελθόν, ἀξίζει νά προσεγγίσουμε πρακτικότερα καί τήν τωρινή ἀλληλεπίδραση τοῦ ἔθους καί τοῦ ἤθους σέ Ἑλλάδα καί Κύπρο στή μικροκλίμακα τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἀλλά καί στήν εὐρεία τῆς Εὐρωπαϊκῆς Ἕνωσης καί τοῦ κόσμου. Ὁδικός χάρτης μας ἡ ἀνακήρυξη ἀπό τήν Ε.Ε. τοῦ 2018 ὡς «Εὐρωπαϊκοῦ Ἔτους Πολιτιστικῆς Κληρονομιᾶς». Ὁ κεντρικός στόχος, σύμφωνα μέ τόν ὑπότιτλο τῆς ἐπίσημης ἱστοσελίδας, ἦταν «καθ’ ὅλη τή διάρκεια τοῦ 2018, νά γιορτάσουμε τήν πολυμορφία τῆς πολιτιστικῆς μας κληρονομιᾶς σέ ὅλη τήν Εὐρώπη –σέ ἑνωσιακό, ἐθνικό, περιφερειακό καί τοπικό ἐπίπεδο», ἐνῶ τό κάπως ἀμήχανο σύνθημα «Ἡ κληρονομιά μας: ὅταν τό παρελθόν συναντᾶ τό μέλλον». Φιλοδοξία, μάλιστα, τῶν ἐμπνευστῶν τοῦ Ἔτους γιά λογαριασμό τῆς Κομισιόν ἀποτελοῦσε νά προσεγγίσουν τούς νέους ὡς φορεῖς καί διαχειριστές τοῦ κοινοῦ μας μέλλοντος στήν Εὐρώπη, ὥστε «μέσα ἀπό τή μελέτη τῆς πολιτιστικῆς μας κληρονομιᾶς νά ἀνακαλύψουμε τήν πολυμορφία μας καί νά ξεκινήσουμε διαπολιτισμικό διάλογο σχετικά μέ ὅ,τι ἔχουμε κοινό». Ἀγαθές καί μεγαλεπήβολες οἱ προθέσεις, ἀλλά πολλά τά ἐρωτήματα πού ἐγείρονται. Ὁρισμένα ἀπό αὐτά:

Μέ δεδομένο ὅτι τό πιό σταθερό κοινό στοιχεῖο τῶν νέων τῆς Εὐρώπης εἶναι τά Ἀγγλικά τους, ἄραγε στή γλώσσα τοῦ λαοῦ πού τόσο σκαιά μᾶς ἀπαξίωσε θά συνεχίσουν νά ἐπικοινωνοῦν, γιά νά ξεκινήσουν τόν…  διαπολιτισμικό διάλογο; Καί «διαπολιτισμικό» μεταξύ τίνων; Τῶν Εὐρωπαίων ὅλης τῆς ἠπείρου, τῶν Εὐρωπαίων  τῆς Ἕνωσης ἤ τῶν Εὐρωπαίων μέ τούς λοιπούς πολιτισμούς τοῦ κόσμου; Ἀπό τήν ἄλλη, ποιά ἀκριβῶς «πολυμορφία» ἐννοοῦν οἱ ἱθύνοντες ὅτι θά γιορτάσουμε; Τίς ἰδιαιτερότητες, ἄς ποῦμε, τῶν προτεσταντικῶν, καθολικῶν καί ὀρθόδοξων ἐθίμων τῶν Χριστουγέννων καί τοῦ Πάσχα ἐν μέσω τῆς θρησκευτικῆς καί πολιτισμικῆς πλημμυρίδας ἐκ μέρους τῶν ἑκατομμυρίων προσφύγων καί μεταναστῶν, ἀλλά καί τῶν μισαλλόδοξων τρομοκρατῶν πού ἀπαγορεύουν ἐπί ποινῇ μαζικοῦ θανάτου νά ἐκφραστοῦμε ἐμεῖς οἱ… «ἄπιστοι»; Μά τότε, καί μέ ὀγκούμενο τό τέρας τῆς ἀνεργίας (καί) στήν ἤπειρό μας καθώς καί τῶν ἀποσχιστικῶν τάσεων τύπου Καταλωνίας, Βόρειας Ἰταλίας, Σκωτίας κ.λπ. , μήπως τό μόνο κοινό πού θά ἀνακαλύψουν οἱ αὐριανοί πολίτες καί ἐν δυνάμει ἡγέτες τῆς Ραγισμένης Εὐρώπης θά εἶναι ὁ ρατσιστικός καί κάθε ἄλλης ἔκφανσης λαϊκισμός; Ἀλλά καί σέ περίπτωση ἔκρηξης κάποιας πολεμικῆς σύρραξης στά Βαλκάνια, στό Αἰγαῖο ἤ στά φλέγοντα οἰκόπεδα κάποιων ΑΟΖ χωρῶν-μελῶν τῆς Ε.Ε., στό πλευρό ποιοῦ θά τολμήσει νά συστρατεύσει τούς νέους της μιά χώρα; Στό πλευρό αὐτοῦ πού τοῦ πούλησε πρόπερσι ὅπλα ἤ τοῦ ἀντιπάλου του πού τοῦ πούλησε φέτος; Στό πλευρό αὐτοῦ πού ἀπό τά ἐδάφη του διέρχεται ἀγωγός φυσικοῦ ἀερίου ἤ τοῦ ἀντιπάλου του στοῦ ὁποίου τά θαλάσσια οἰκόπεδα ἐρευνοῦν ἑταιρεῖες συμφερόντων της; Μία ἄλλη ἀπορία ἀφορᾶ καί τά κριτήρια μέ τά ὁποῖα θά ἐπιλέγουμε ποιό ὑλικό τῆς κληρονομιᾶς ὀφείλουμε νά διασώζουμε καί νά μεταλαμπαδεύουμε στίς ἑπόμενες γενιές. Οἱ νεκροί, γιά παράδειγμα, στήν Ἑλλάδα ἀπό τά πυροτεχνήματα τῆς Ἀνάστασης καί ἀπό τίς μπαλωθιές σέ χαρμόσυνα γεγονότα ἤ οἱ ταυρομαχίες στήν Ἱσπανία καί πλεῖστα ἄλλα βάρβαρα ἔθιμα ἀνά τήν Εὐρώπη περιποιοῦν τιμή στόν πολιτισμό μας;   

Τά ἐρωτήματα ἀμέτρητα καί πολύπλοκα, τήν ὥρα πού ἐμεῖς βαυκαλιζόμαστε μέ τά ἰδεολογήματα τῶν «κοινῶν  ἀξιῶν μας», τῆς «πολυπολιτισμικότητας» καί ἄλλα ἠχηρά παρόμοια. Καί λέγοντας «ἐμεῖς», δέν ἀναφέρομαι πλέον στούς καριερίστες τῆς Πολιτικῆς καί στούς καρεκλοκένταυρους τῆς Ε.Ε., τοῦ Ο.Η.Ε., τοῦ Ν.Α.Τ.Ο., τῶν Μ.Κ.Ο. ἤ ἄλλων διεθνῶν μηχανισμῶν. Μιλάω καί γιά τούς ἔντιμους δημοσιογράφους, γιά τούς ἰδεαλιστές διανοουμένους, τούς ἀνύσταχτους δασκάλους καί γιά κάθε ρομαντικό πολίτη τοῦ κόσμου. Τούς «γραφικούς» μέ μιά λέξη. Παραθέτω μία ὁλόκληρη παράγραφο ἀπό πρόσφατη συνέντευξη τοῦ Γιοῦργκεν Χάμπερμας στήν El Pais, ζητώντας τήν κατανόηση τῶν ἀναγνωστῶν μας γιά τήν κατάχρηση τοῦ δανεισμένου λόγου. Ἐκτιμῶ, ὅμως, ὡς ἄκρως ἐνδεικτικές τίς ἀπόψεις του σχετικά μέ τά ἰδεολογήματα τῆς γραφικότητάς μας –γιατί ποιός εἶμαι ἐγώ πού θά τολμήσω νά ὑπαινιχθῶ ἀκόμη καί στράτευση; «Θά μοῦ προξενοῦσε ἔκπληξη ἄν, στό ἐξωτερικό, δέν ἀναγνωριζόμουν ἐκ πρώτης ὄψεως ὡς ἕνα προϊόν τῆς γερμανικῆς κουλτούρας, μέ τή δική μου διανοητική σφραγίδα καί ὅλες τίς πνευματικές μου συνήθειες. Εἶμαι μάλιστα ὑπερήφανος γι’ αὐτή τήν κουλτούρα, ὅταν ἡ δεύτερη ἤ ἡ τρίτη γενιά Τούρκων, Ἰρανῶν, Ἑλλήνων ἤ ὅποιας ἄλλης ἐθνικῆς προέλευσης μεταναστῶν ἐμφανίζονται ξαφνικά στή δημόσια σφαίρα ὡς οἱ μεγαλύτεροι σκηνοθέτες, δημοσιογράφοι καί τηλεοπτικοί παρουσιαστές, ὡς οἱ πιό ἱκανοί ἡγέτες καί γιατροί ἤ οἱ καλύτεροι συγγραφεῖς, πολιτικοί, μουσικοί ἤ δάσκαλοι. Πρόκειται γιά μιά χειροπιαστή ἀπόδειξη τῆς δύναμης καί τῆς ἀναγεννητικῆς ἱκανότητας τῆς κουλτούρας μας. Μιά κουλτούρα παραμένει ζωντανή, μόνον ὅσο πείθει τίς μελλοντικές γενιές ὅτι ἀξίζει τόν κόπο νά οἰκειοποιηθοῦν ἑρμηνευτικά τό παρελθόν καί νά τήν προεκτείνουν στό μέλλον». Βέβαια, τά ἐγγόνια τῶν μεταναστῶν προτιμοῦσαν νά διακριθοῦν στίς πατρίδες τους καί νά μήν ἔχουν καταφύγει οἱ παπποῦδες τους στήν πατρίδα τοῦ Χάμπερμας στό πλαίσιο τῶν πολεμικῶν ἐπανορθώσεων, ἡ δέ ἑβραϊκή, ἡ ἑλληνική, ἡ γαλλική καί ἄλλες κουλτοῦρες ἄξιζαν περισσότερο  ἴσως ἀπό τή γερμανική νά μείνουν ζωντανές πρίν ἀπό τούς παγκόσμιους πολέμους· ὅπως καί ἡ περσική καί  ἡ αἰγυπτιακή πρίν ἀπό τήν ἀραβική ἐξάπλωση· καί τῶν Ρωμιῶν πρίν ἀπό τίς Σταυροφορίες καί τόν Μωάμεθ τόν Πορθητή· καί τῶν Ἀβορίγινων πρίν ἀπό τήν ἀπόβαση τοῦ βρετανικοῦ στόλου μέ τούς 736 θανατοποινίτες καί τούς 500 δεσμοφύλακες· καί τῶν προκολομβιανῶν πολιτισμῶν πρίν ἀπό τήν ἐπέλαση τῶν Εὐρωπαίων· καί τῶν Ἀρμενίων καί τῶν Ποντίων καί τῶν Ἀσσυρίων πρίν ἀπό τόν Κεμάλ· καί τῶνΤούτσι καί τῶν μαύρων τῆς Νότιας Ἀφρικῆς καί μυριάδες ἄλλες κουλτοῦρες ἀνέκαθεν σέ ὁλόκληρο τόν κόσμο. Ἀλλά… παρεμποδίστηκαν. Καί, πάντως, ἄς μήν παραβλέπουμε πόσοι ἀπό τούς τζιχαντιστές ἤ ἄλλης κατηγορίας αὐτουργούς μαζικῶν δολοφονικῶν ἐνεργειῶν ἔχουν γαλουχηθεῖ στή δημοκρατία καί στά πανεπιστήμια τῶν δυτικῶν χωρῶν, γιά νά στραφοῦν ἐντέλει ἐναντίον τους, ἐνῶ τήν ἴδια ὥρα δυτικοί ἀκτιβιστές, γιατροί, ἱεραπόστολοι καί λοιποί θεράποντες τοῦ ἀνθρωπισμοῦ συλλαμβάνονται καί ἀποκεφαλίζονται σέ χῶρες μέ ἀντίρροπη κουλτούρα.

Τελικά, ἡ ἀνακύκληση τοῦ ἔθους καί τοῦ ἤθους μοιάζει νά ἀποτελεῖ φαινόμενο ἀέναο γιά τή διάπλαση  προσωπικοτήτων σέ ἄτομα καί λαούς, πλήν ὅμως δραματικά ἀπρόβλεπτο. Ὅταν ὁ Ἀριστοφάνης στούς  Ὄρνιθες ξεσπᾶ γιά τόν ἀνεκδιήγητο βαρβαρικό θεό Τριβαλλό, πού οἱ θεοί τόν εἶχαν ἐκλέξει μαζί μέ τόν Ποσειδώνα καί τόν Ἡρακλή ὡς ἀντιπρόσωπό τους γιά τή σκληρή διαπραγμάτευση μέ τή Νεφελοκοκκυγία, «ὦ δημοκρατία, ποῖ προβιβᾷς ἡμᾶς ποτε, εἰ τουτονὶ κεχειροτονήκασ᾽ οἱ θεοί;» (Δημοκρατία, ποῦ καταντᾶς τόν κόσμο, οἱ θεοί νά ἐκλέγουν μοῦτρα σάν καί τοῦτον! μτφρ. Θρ. Σταύρου) καί, ἀντίστοιχα, ὅταν ὁ Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, 4 ὁλόκληρους αἰῶνες ἀπό τή Γέννηση τοῦ Χριστοῦ ἀγανακτεῖ μέ τή διαιώνιση τοῦ βαρβαρικοῦ ἔθους νά γδέρνουν ματώνοντας τά μάγουλά τους οἱ γυναῖκες πού πενθοῦν, ἀντιλαμβάνεται κανείς πώς καί οἱ ἰδανικότερες πολιτισμικές συνθῆκες μπορεῖ νά συντρέχουν ὡς ἀναγκαῖες ἀλλά ὄχι
ἀπαρέγκλιτα καί ὡς ἱκανές γιά τή σφυρηλάτηση ὑγιοῦς ἤθους.

Ἄραγε, μία χαρακτηριστική ἔνδειξη αὐτοῦ δέν εἶναι καί ἡ ἐμμονή μου νά σᾶς ταλαιπωρῶ γράφοντας στό πολυτονικό, σχεδόν μόνος ἀνάμεσα σέ νεότερους ἀλλά καί πρεσβύτερους συνεργάτες τῆς Κυπριακῆς Μαρτυρίας; Πατροπαράδοτο καί ὑγιέστατο μέν ἔθος, ὀχληρότατο δέ γιά τούς πολλούς ἦθος. Γιά νά μήν ἀναφερθῶ καί στήν «ἀνακύκληση», πού καί ἡ Κύπρος πλέον τήν ἔχει μάθει σάν «ἀνακύκλωση»…

Περιοδικό «Κυπριακή Μαρτυρία», τχ. 38, Λευκωσία 2019.

Ο ζωγραφικός πίνακας που πλαισιώνει τη σελίδα είναι έργο του Σαράντη Καραβούζη.

Σχολιάστε:

Πληκτρολογήστε το σχόλιό σας
Please enter your name here