Χριστούγεννα των ρήξεων και της απελευθέρωσης

5
93

Θανάσης Ν. Παπαθανασίου

Πώς, άραγε, ο ίδιος ο Χριστός προσδιόρισε τη σάρκωσή του και την είσοδό του στην ανθρώπινη ιστορία; Το ευαγγέλιο του Λουκά μας πληροφορεί ότι ο Ιησούς ξεκίνησε τη δημόσια δράση του αναγγέλοντάς την ως αποστολή απελευθερωτική. Βρισκόταν στη συναγωγή της Ναζαρέτ και, όπως συνήθιζαν οι συναγμένοι Ιουδαίοι, διάβασε φωναχτά ένα απόσπασμα της Γραφής. Επρόκειτο για κείμενο του προφήτη Ησαΐα, το οποίο ο Λουκάς παραθέτει ως εξής: 

“Το Πνεύμα του Κυρίου με κατέχει, γιατί ο Κύριος με έχρισε και μ’ έστειλε ν’ αναγγείλω το χαρμόσυνο μήνυμα στους φτωχούς, να θεραπεύσω τους τσακισμένους ψυχικά· στους αιχμαλώτους να κηρύξω λευτεριά και στους τυφλούς ότι θα βρουν το φως τους· να φέρω λευτεριά στους τσακισμένους, να αναγγείλω του καιρού τον ερχομό που ο Κύριος θα φέρει τη σωτηρία στο λαό του.” [1]

Ευθύς μόλις ανέγνωσε το χωρίο, ο Ιησούς το συνέδεσε απερίφραστα με τον εαυτό του: “Σήμερα”, τους είπε, “βρίσκει την εκπλήρωσή της η προφητεία που μόλις ακούσατε”.

Καθαυτή η επιλογή του κειμένου είχε πολύ σημαντικά συμφραζόμενα. Μιλώντας για την ανατολή μιας εποχής απελευθέρωσης, παρέπεμπε σε έναν πολύτιμο και ριζοσπαστικό ιουδαϊκό θεσμό, το Ιωβηλαίο έτος. Κατ’ εντολή του Θεού, κάθε πενήντα χρὀνια η υποθηκευμένη για χρέη περιουσία επιστρεφόταν στους ιδιοκτήτες της και ελευθερώνονταν οι δούλοι (Λευιτ. 25: 8-34). Επρόκειτο, δηλαδή, για μια ασφαλιστική δικλείδα κατά της συσσώρευσης πλούτου, κατά της τοκογλυφικής οικονομίας, κατά της απανθρωπιάς, κατά της κοινωνικής αδικίας. Έτσι, ο Χριστός δηλώνει ότι αυτό που εγκαινιάζει είναι μια στάση ζωής προεχόντως αλληλεγγύης. Η σύνταξη με το μέρος των οδυνομένων γίνεται σημάδι ότι η Βασιλεία, ο νέος κόσμος του Θεού ξεμύτισε.

Στο σημείο αυτό, ωστόσο, υπάρχει άλλο ένα ζήτημα, εξαιρετικής σπουδαιότητας. Το κείμενο που παραθέτει ο Λουκάς, δεν είναι στην πραγματικότητα ατόφιο απόσπασμα του Ησαΐα, αλλά μια σύνθεση! Ολόκληρο είναι ειλημμένο από το το 61ο κεφάλαιο του προφητικού βιβλίου (στ. 1-2), πλην της φράσης “να φέρω λευτεριά στους τσακισμένους”. Αυτήν ο Λουκάς την πρόσθεσε στο απόσπασμα, προφανώς εμπνεόμενος από άλλο σημείο του Ησαΐα (τρία κεφάλαια παραπάνω), όπου διευκρινίζεται ποια είναι η αυθεντική νηστεία, η οποία και ευχαριστεί τον Θεό [2].  Η αυθεντική νηστεία, λέει εκεί ο Ησαΐας, δεν έγκειται στην τήρηση εξωτερικών λατρευτικών τύπων: “Μ’ αυτό τον τρόπο που προσεύχεστε, δεν πρόκειται να εισακουστεί η προσευχή σας. Η νηστεία, όπως εγώ τη θέλω [λέει ο Θεός δια γραφίδος Ησαΐα], δεν είναι να κακουχείστε για μια μέρα, και το κεφάλι κάτω να το σκύβετε, καθώς το βούρλο, με ρούχα πένθιμα να κάθεστε στη στάχτη”. Αντιθέτως, η αυθεντική νηστεία έγκειται σε δράση απελευθερωτική: “Να σπάτε των αδικημένων τα δεσμά, να λύνετε τα φορτία που τους βαραίνουν, τους καταπιεσμένους ν’ απελευθερώνετε και να συντρίβετε κάθε ζυγό” (58: 5-6). Με τη σύνθεση, λοιπόν, που πραγματοποίησε ο Λουκάς, υπογραμμίζεται ακόμη εντονότερα το απελευθερωτικό πρόταγμα. 

Ο ιωβηλαίος θεσμός αφορούσε την πράξη. Όχι κάποιον ανιστορικό εσωτερισμό. Και η σάρκωση δεν αποτελεί χημεία (δηλαδή απλώς την ανάκραση δυο υλικών – της θείας και της ανθρώπινης ουσίας), αλλά το αντάμωμα του ζείδωρου Θεού με την ανθρώπινη πληρότητα, άρα και με την ευθύνη, και με την πράξη, και με τις σχέσεις. Η διακήρυξη του Χριστού (διακήρυξη που αντανακλάται σε πλήθος σημεία του ευαγγελίου του, όπως η συγκλονιστική αντίθεσή του προς τον Μαμωνά και τη μετατροπή του ναού σε χρηματιστήριο) προσκαλεί τους Χριστιανούς σε πράξη που αλλάζει τον κόσμο, που απελευθερώνει, που έρχεται σε ρήξη με τις δυνάμεις οι οποίες λεηλατούν την ανθρώπινη ζωή και αξιοπρέπεια. Από τη δεκαετία του 1970, η διακήρυξη αυτή έγινε αφετηριακό σημείο της θεολογίας της απελευθέρωσης [3], η οποία όρισε ως ευαγγελικό καθήκον και ως αποστολή της  Εκκλησίας την καταπολέμηση των κοινωνικών δομών που παράγουν αδικία και εξαθλίωση. Ωστόσο, η οπτική αυτή έχει τα ριζώματα της στην ίδια την εκκλησιαστική παράδοση – άσχετα αν οι ίδιοι οι εκκλησιαστικοί άνθρωποι συχνά την θέτουν σε καταστολή ή αγανακτούν μόνον όταν θιγεί η ατομική τους ευμάρεια, κι όχι επειδή η πλουτοκρατία είναι ακραιφνής ειδωλολατρία και σε καλούς και σε κακούς καιρούς! Ήδη τον 14ον αιώνα ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς επικαλέστηκε ακριβώς το περί νηστείας και συντριβής των ζυγών χωρίο του Ησαΐα, για να συνηγορήσει υπέρ της πράξης εκείνης, η οποία  ταυτόχρονα αποτελεί κορυφαία πνευματική στάση. Και κατέληγε:

“Οι άρπαγες και οι άδικοι δεν θα αναστηθούν για να έρθουν πρόσωπο με πρόσωπο με τον Χριστό και να κριθούν, αλλά ευθύς για να καταδικαστούν […], διότι και στην εδώ ζωή ποτέ δεν είχαν έρθει πραγματικά πρόσωπο με πρόσωπο με τον Χριστό […]. Οι τεράστιες περιουσίες είναι στην πραγματικότητα κοινές, αφού προέρχονται από τα κοινά ταμεία της φύσης που έφτιαξε ο Θεός […]. Κανείς δεν θα μπορέσει να αποφύγει την ποινή, αν δεν δεχτεί στη ζωή του τους φτωχούς”[4]

Μήπως η χριστιανική συμμετοχή σε ένα παγκόσμιο κίνημα διαγραφής των καταχρηστικών και τοκογλυφικών χρεών δεν είναι τίποτα παραπάνω από απαίτηση του ίδιου του μυστηρίου της πίστης; Αποστολή των Χριστιανών (αν αυτοί αντέχουν το βάρος της ταυτότητάς τους) είναι να μαρτυρήσουν με λόγο και πράξη στον δημόσιο χώρο αυτό που ο σαρκωμένος Θεός τους το πρωτοανήγγειλε σε μια συναγωγή. Ο ίδιος τους ζήτησε ακροτελευτίως να γίνουν μάρτυρές του “ως τα πέρατα της γης” (Πράξ. 1:8). 

Σημειώσεις

1 Λουκ. 4: 18-19. Οι μεταφράσεις είναι από τις εκδόσεις Η Καινή Διαθήκη. Το πρωτότυπο κείμενο με μετάφραση στη δημοτική, και Η Παλαιά Διαθήκη. Μετάφραση από τα πρωτότυπα κείμενα, εκδ. Ελληνικής Βιβλικής Εταιρίας, Αθήνα 1989 και 1997 αντίστοιχα.

2 Βλ. Jacques Matthey, “Luke 4: 16-30. The Spirit’s mission manifesto: Jesus’ hereneutics and Luke’s editorial”, στο: Internalional Review of Miasion 352 (2000), σσ. 3-11.

3 Λ.χ. Gustavo Gutierrez, The God of Life, εκδ. Orbis Books, Maryknoll, New York 1991, σσ. 6-9.

4 Γρηγόριος Παλαμάς, PG 151, 161C-165B. Βλ. Θανάσης Ν. Παπαθανασίου, Κοινωνική δικαιοσύνη και Ορθόδοξη θεολογία, εκδ. Ακρίτας, Αθήνα 32006, σσ. 42-46.

πηγή: Aντίφωνο, πρωτοδημοσιεύθηκε στη “Χριστιανική”, 22 Δεκεμβρίου 2011

5 Σχόλια

  1. Μια σκέψη θέλει τον «άλλον», όταν έλθει, και αφού είναι ανίκανος να χαρίσει άλλου είδους ανθρώπινα χρέη να χαρίζει τα οικονομικά χρέη των λαών της Γης…
    Μ’αυτή τη σκέψη, παρακαλώ, ξαναδιαβάστε το παραπάνω άρθρο…

  2. “Μήπως η χριστιανική συμμετοχή σε ένα παγκόσμιο κίνημα διαγραφής των καταχρηστικών και τοκογλυφικών χρεών δεν είναι τίποτα παραπάνω από απαίτηση του ίδιου του μυστηρίου της πίστης;” Ευτυχώς που η Παναγία εκπλήρωσε αυτό το μυστήριο της πίστης, διαφορετικά δεν θα ήταν Παναγία!

  3. Προσωπική άποψη: Ήταν μια έλλειψη, αυτούς τους μήνες, για το “Αντίφωνο”, η αραίωση των παρεμβάσεων του Ευθύμιου Βασιλειάδη.

    Ως προς την πρόταση του αγαπητού Θανάση Παπαθανασίου:
    [i]Για μένα το λοιπόν το πιο εκπληκτικό
    πιο συγκλονιστικό και πιο μεγάλο
    είναι ένας άνθρωπος που εμποδίζουν να βαδίσει
    είν’ ένας άνθρωπος που τον αλυσοδένουνε.[/i]

    Νομίζω ότι, ειδικά μετά τη χθεσινή δημοσιοπoίηση του σκεπτικού της απόφασης προφυλάκισης του ηγουμένου Εφραίμ – το οποίο χρειάστηκε να επιφορτίσει, επί λέξει, [b]«ροπή στην εγκληματική δράση»[/b] στον κατηγορούμενο – η εν Ελλάδι εκκλησιαστική συνείδηση (εκφραστής της οποίας είναι, βεβαίως, η Ιερά Σύνοδος) αποκτά κάθε ηθικό έρεισμα για να αρθρώσει τη διαμαρτυρία της.

    Διότι, πάνυ αντιθέτως προς ό,τι ο μεγαλοδημοσιογραφικός… ενθουσιασμός επί τή προκειμένη διατυπώσει καταλαβαίνει, η έκφραση αυτή (η καταφυγή, δηλαδή, σε μια τέτοια λεκτική ακρότητα) συνιστά τον πλέον “αδύναμο κρίκο” της όλης καταγγελτικής συλλογιστικής.

    [b]ΥΓ1: Ναι, να περιμένουμε τη δικαστική κρίση. Αφού όμως, πρώτα, επισημάνουμε την – π α ν τ ί ο ι ς_ μ ε θ ό δ ο ι ς_ και σ ε_ α δ ι ή γ η τ η_ έ κ τ α σ η_ χ ρ ό ν ο υ – επιδίωξη, συγκεκριμένων ΜΜΕ, προκειμένου η κρίση αυτή να προκαταληφθεί.[/b]

    ΥΓ2: Επί του βασικού κειμένου: «Παγκόσμιο κίνημα διαγραφής των καταχρηστικών και τοκογλυφικών χρεών». Ναι! Προκειμένου να διεκδικήσουμε άρση των αδικιών σε βάρος άλλων. Όχι όμως δικαίωση των ημετέρων… αδικημάτων.

  4. Δεν ήξερα κ. Καστρινάκη ότι όντως αποτελώ ένα από τα στοιχεία που διανθίζουν αυτό τον αξιόλογο ιστότοπο. Για να μην πάρουν τα μυαλά μου αέρα αποδίδω την αγάπη σας στο πνεύμα των Χριστουγέννων και τον Άι Βασίλη που έρχετα!

    Επί του βασικού κειμένου όμως, δηλαδή του ΥΓ2 και της παρεμβάσεώς μου. Η λέξη απαίτηση που χρησιμοποιεί ο κ. Παπαθανασίου, ναι μεν ωραία, ηχηρή, βαρύγδουπη μπορώ να πω, θέλει να εκφράσει την ανάγκη κινητοποίησης της πακγόσμιας κοινωνίας, αλλά δεν μπορεί να γίνει “απαίτηση του μυστηρίου της πίσετως”! Αυτό νοείται ως “όποιος δεν πληρεί αυτή την απαίτηση δεν είναι χριστιανός!”. Τι είναι ο κ. Παπαθανασίου; Απ. Πέτρος στις πύλες του παραδείσου; Εξ ου και τα περί Παναγίας και ποιες απαιτήσεις της πίστεως πληρεί και δέχτηκε ο Θεός να συλληφθεί και να γεννηθεί από αυτήν, μέρες που είναι!

Σχολιάστε:

Πληκτρολογήστε το σχόλιό σας
Please enter your name here