Σκηνές από τον κλασσικό κινηματογράφο

3
49

Μηνάς Γρηγοράτος *

Το ΑΝΤΙΦΩΝΟ εγκαινιάζει ένα ένθετο για τον κλασσικό κινηματογράφο με την παρουσίαση εκλεκτών ταινιών του πρώτου μισού του 20ου αιώνα. Σε πρώτη φάση, ξεκινώντας από την 7η Φεβρουαρίου 2011 και για ένα πεντάμηνο, θα παρουσιαστούν ορισμένες κλασσικές ταινίες που φέρουν το ξεχωριστό αποτύπωμα γραφής των δημιουργών τους, την προσωπική δημιουργική οπτική των παρακάτω σκηνοθετών: Chaplin, Dreyer, Eisenstein, Gance, Griffith, Keaton, Lang, Murnau, Pabst, Vertov.

 

Αυτόνομες κινηματογραφικές μορφές έκφρασης

Πρόθεση του επιμελητή του παρόντος κινηματογραφικού ένθετου δεν είναι η κατάρτιση ενός ακόμη καταλόγου «μεγάλων» ταινιών, ούτε ο κριτικός σχολιασμός τους, αλλά κυρίως το να αποδώσει στην κινηματογραφική δημιουργία των σκηνοθετών αυτών τον ρόλο που της αναλογεί δίπλα σε ζωγράφους, αρχιτέκτονες, μουσικούς, αλλά και στοχαστές.

Aρκεί να δοθεί ένα παράδειγμα που αναφέρεται από τον Gilles Deleuze: το κινηματογραφικό κάδρο είναι «γεωμετρικό» ή «δυναμικό», αναλόγως με το εάν συνιστά κλειστό σύστημα ως προς τις επιλεγμένες συντεταγμένες ή τις μεταβλητές του. Συγκεκριμένα: το «γεωμετρικό» κάδρο συλλαμβάνεται ως χωρική σύνθεση σε παραλλήλους και διαγωνίους, ως συγκρότηση ενός «δοχείου» ούτως ώστε οι όγκοι και οι γραμμές της εικόνας που το καταλαμβάνουν να βρίσκουν μια ισορροπία, ενώ οι κινήσεις τους να βρίσκουν μια σταθερά. Από την άλλη, το «δυναμικό» κάδρο συλλαμβάνεται ως μια δυναμική κατασκευή εν ενεργεία, η οποία συνδέεται στενά με την σκηνή, την εικόνα, τα πρόσωπα, και τα αντικείμενα που την αποτελούν. Σε κάθε όμως περίπτωση, το καδράρισμα αποτελεί μια οριοθέτηση, της οποίας τα όρια μπορούν να νοηθούν με δύο τρόπους: άλλοτε ως προγενέστερα της ύπαρξης των σωμάτων των οποίων καθορίζουν την ουσία, και άλλοτε εκτεινόμενα έως εκεί όπου φτάνει η δύναμη του υπάρχοντος σώματος. Άλλωστε, ήδη από την αρχαία φιλοσοφία, αυτό ήταν ένα από τα βασικά σημεία της αντίθεσης μεταξύ Πλατωνικών και Στωικών.

Στα επόμενα κείμενα με αφορμή καθεμιά ταινία, δεν θα αναπτυχθεί μια θεωρία «σχετικά με» τον κινηματογράφο, αλλά σχετικά με τις έννοιες που πυροδοτεί ο κινηματογράφος. Οι σκηνές που θα επιλεχθεί να προβληθούν στο παρόν ένθετο θα είναι τέτοιες που να αναδεικνύουν τις αυτόνομες και ιδιαίτερες κινηματογραφικές μορφές έκφρασης που επινοήθηκαν και καθιερώθηκαν από τους μεγάλους δημιουργούς του κλασσικού κινηματογράφου, παρά τις πολύ μεγάλες δυσκολίες που αντιμετώπισαν κατά την παραγωγή τους. Βεβαίως, η αθλιότητα των περισσοτέρων κινηματογραφικών παραγωγών (παλαιών και σύγχρονων) δεν αποτελεί αντεπιχείρημα, δεδομένου ότι και σ’ άλλες τέχνες η κατάσταση δεν είναι καλύτερη. Απλά, οι μεγάλοι δημιουργοί του κινηματογράφου ήσαν πιο ευάλωτοι από αυτούς των άλλων τεχνών, διότι ήταν απείρως ευκολότερο να εμποδιστούν να ολοκληρώσουν την ταινία τους. Η ιστορία του κινηματογράφου είναι αναμφίβολα και ένα μαρτυρολόγιο!

 

 

Ο πλούτος των κλασσικών ταινιών

Για να προσδιοριστεί τι είναι αυτό που καθιστά κλασσική μια ταινία, θα παρατεθούν οι παρακάτω συνοπτικές διατυπώσεις [1] :

Κλασσικές είναι οι ταινίες εκείνες που ασκούν μια ιδιαίτερη επίδραση στο κοινό, τόσο όταν επιβάλλονται ως αλησμόνητες, όσο και όταν κρύβονται στις πτυχές της μνήμης με τη μορφή του συλλογικού ή ατομικού ασυνειδήτου. Εάν σε ώριμη ηλικία ξαναδούμε μια κλασσική ταινία, θα ξαναβρούμε τις σταθερές εκείνες που τώρα πια αποτελούν τμήμα των εσωτερικών μας μηχανισμών και των οποίων είχαμε ξεχάσει την προέλευση. Σε κάθε κλασσικό έργο υπάρχει μια ιδιαίτερη δύναμη την οποία σχεδόν ουδέποτε θυμόμαστε, αλλά η οποία έχει ήδη αφήσει τον σπόρο της. Γι’ αυτό, στην ενήλικη ζωή μας, οφείλουμε να αφιερώνουμε χρόνο για να επανερχόμαστε στις πιο σημαντικές ταινίες των νεανικών μας χρόνων. Όσο κι αν τα κλασσικά έργα παραμένουν τα ίδια (δεδομένου ότι κι αυτά αλλάζουν κάτω από το φως μιας διαφορετικής ιστορικής προοπτικής), εμείς σίγουρα έχουμε αλλάξει. Η εκ νέου συνάντηση μ’ αυτά αποτελεί ένα εξ ολοκλήρου νέο γεγονός.

Κλασσικές είναι οι ταινίες εκείνες που συνιστούν έναν σημαντικό πλούτο, όχι μόνον για όποιον τις έχει δει και τις έχει αγαπήσει, αλλά και για όποιον δεν τις έχει δει αλλά προτίθεται να τις πρωτοδεί όποτε βρει συνθήκες κατάλληλες για να τις απολαύσει. Είναι οι ταινίες που δεν έπαψαν ποτέ να «λένε» όσα έχουν «να πουν», που φθάνουν στον θεατή κουβαλώντας τα ίχνη των αναγνώσεων που έχουν προηγηθεί της δικής του, που σέρνουν πίσω τους τα «ίχνη» που άφησαν στις διαδρομές που διέτρεξαν μέσα στο χρόνο.

Είναι οι ταινίες που κάθε νέα θέασή τους είναι μια επιπλέον ανακάλυψη σαν κι αυτήν της πρώτης φοράς. Είναι οι ταινίες που, για τον λόγο αυτό, προκαλούν αδιάκοπα έναν «κονιορτό» κριτικών αναλύσεων, τον οποίο συνεχώς «αποτινάζουν» από πάνω τους. Πάντως, από ένα κλασσικό έργο, δεν είναι υποχρεωτικό να διδασκόμαστε κάτι που δεν γνωρίζαμε. Πολλές φορές ανακαλύπτουμε σ’ αυτό κάτι που γνωρίζαμε ανέκαθεν (ή που πιστεύαμε ότι γνωρίζαμε), αλλά δεν ξέραμε ότι ήταν κάτι που το έργο αυτό το είπε πρώτο (ή που σε κάθε περίπτωση ήταν μ’ έναν ιδιαίτερο τρόπο συνδεδεμένο μαζί του). Το γεγονός αυτό αποτελεί επίσης μια έκπληξη που προσφέρει μεγάλη ικανοποίηση, όπως συμβαίνει πάντα με την ανακάλυψη μιας ρίζας, μιας σχέσης ή μιας εξάρτησης.

Είναι οι ταινίες που, όσο περισσότερο πιστεύουμε ότι τις γνωρίζουμε (επειδή τις έχουμε δει ή ξαναδεί), τόσο περισσότερο μας αποκαλύπτουν νέες, απροσδόκητες, άγνωστες πλευρές τους.

 

 

Ο σπινθήρας

Φυσικά, όλα αυτά συμβαίνουν όταν μια κλασσική ταινία λειτουργήσει ως τέτοια, δηλαδή όταν εδραιώσει μια προσωπική σχέση με τον θεατή της. Εάν τότε δεν ανάψει ο σπινθήρας, δυστυχώς δεν γίνεται τίποτα: οι κλασσικές ταινίες δεν βλέπονται από υποχρέωση ή από σεβασμό. Δεν βλέπονται από διάθεση να «καταναλωθούν», αλλά μόνο από αγάπη.

Σε αυτό ακριβώς το σημείο θα εστιαστεί η προσοχή του επιμελητή: κάθε σκηνή (ή φιλμικό απόσπασμα) που θα προβληθεί στο παρόν ένθετο θα προσπαθεί, στο μέτρο του δυνατού, ν’ ανάψει στον θεατή αυτόν τον σπινθήρα.

Από κει και πέρα, επαφίεται στον καθέναν να δημιουργήσει τον κατάλογο με τις «δικές του» ταινίες. Δεν αποκλείεται δε ο κατάλογος αυτός να πρέπει να περιλαμβάνει, κατά το ήμισυ ταινίες που έχει δει και που είχαν σημασία γι’ αυτόν, και κατά το ήμισυ ταινίες που θα θελήσει να δει με την προσδοκία ότι θα έχουν σημασία γι’ αυτόν.

Ας σβήσουν, λοιπόν, τα φώτα της αίθουσας, ας ξεκινήσει η προβολή και ας αφεθούμε στην απόλαυση της αισθητικής του παρελθόντος.

Σ Η Μ Ε Ι Ω Σ Η

[1]  Γίνεται χρήση των απόψεων του Italo Calvino για τα κλασσικά έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

* cinema.antifono [at] gmail.com

πηγή: Αντίφωνο, antifono.gr

3 Σχόλια

  1. Πολύ ωραία ιδέα αυτή με τον κλασσικό Κινηματογράφο! [i]Bunuel, Dreyer, Eisenstein, Ford, Griffith, Murnau, Ozu, Renoir, Rossellini[/i]… Μην ξεχάσετε και λίγο [i]Pasolini[/i], έτσι;

  2. Χαίρομαι που σας αρέσει η ιδέα για αυτό το ένθετο μέσα στο ΑΝΤΙΦΩΝΟ. Ας τελειώσουμε πρώτα με όλους αυτούς τους μεγάλους δημιουργούς που μνημονεύσαμε και μετά βλέπουμε ….

Σχολιάστε:

Πληκτρολογήστε το σχόλιό σας
Please enter your name here