ΣΗΜΕΡΑ ΕΙΝΑΙ ΚΥΡΙΑΚΗ: Η αρχαία τραγωδία

4
52

Το αρχαιοελληνικό θέατρο ως εκδίπλωση του θρησκευτικού “τέμπλου” του απλού ανθρώπου εκείνου του καιρού – με σκοπό την παίδευσή του σε ένα διαρκώς πληρέστερο ήθος.
Η απουσία της “έκστασης” από τη σύγχρονη αστική ζωή – αλλά και η παρουσία της (με φωτεινό, τώρα, περιεχόμενο) μέσα στο εκκλησιατικό λατρευτικό βίωμα.
Το παράδειγμα των «Βακχών». Ο Ευριπίδης ως ένας ποιητής που εξέλαβε την υπόστασή του στα σοβαρά. Ο προβληματισμός του πάνω στο τρίπτυχο Πρώτη Αιτία – κόσμος – άνθρωπος. Η εμβάθυνση της σκέψης του πάνω στην ύπαρξη του Θεού. Η συνειδητοποίηση του «ορίου» στις κατανοήσεις του.
Η κριτική του μεταφυσικού πλαισίου της εποχής του ως ανάδειξη τού (αρχαιοελληνικού) αιτήματος για υπέρβασή αυτού του πλαισίου. Η προλείανση, εν τέλει, του εδάφους – μέσω του έργου αυτού του μεγάλου τραγωδού –  για τη συνάντηση με τον Χριστιανισμό.
Ο φιλόλογος Κώστας Γανωτής διεξάγει μια συναρπαστική συζήτηση με τον Βασίλη Ξυδιά, μέσα στα πλαίσια της εκπομπής «Σήμερα είναι Κυριακή», που μεταδόθηκε από τον τηλεοπτικό σταθμό της ΕΤ1 κατά την περίοδο 1989-90.

πηγή: Aντίφωνο

4 Σχόλια

  1. Δεν είναι, απλώς, η καλύτερη συζήτηση περί αρχαίας τραγωδίας που μεταδόθηκε ποτέ. Είναι η καλύτερη σχετική συζήτηση που_ θ α_ μ π ο ρ ο ύ σ ε, νομίζω, να έχει μεταδοθεί οποτεδήποτε.

    Το Κώστα Γανωτή, από κει και πέρα, η ελληνική τηλεόραση (με εξαίρεση τις – καταργημένες πλέον – εκπομπές «Σήμερα είναι Κυριακή» και «Αρχονταρίκι») σχεδόν ποτέ δεν “τίμησε” / “τιμά” με πρόσκληση στους θαλάμους της. Αλλά αυτό δεν έχει να κάνει με [b]μη-αναγνώριση[/b]: Έχει να κάνει – ίσα ίσα – με [b]πλήρη επίγνωση[/b] τού “ποια” είναι τα πρόσωπα, εκείνα, που [i]ενσαρκώνουν[/i] τον [i]συγκλονισμό[/i].
    Και με μια συνειδητή – περαιτέρω – διαχείρηση αποκλεισμού τους.

  2. Κάπως μονόπλευρα και απλοϊκά τα βλέπει τα πράγματα ο κύριος Γανωτής.

    Το τί θέλει να πει ο Ευριπίδης με τις Βάκχες του (και με τα άλλα έργα του) είναι ένα σύνθετο και άλυτο φιλολογικό και φιλοσοφικό πρόβλημα. Ο κύριος Γανωτής όμως, καταλήγει στη χρηστομάθεια ότι ο Ευριπίδης θέλησε να εκφράσει την ανεπάρκεια των “ειδωλολατρικών” θεών-“δαιμόνων” και πως μάλιστα σα να εξέφρασε με αυτό το έργο του το “ελθέτω η βασιλεία σου” του Χριστιανισμού…!

    Γιατί να μην πάρουμε σαν μήνυμα του έργου δηλαδή, τις συνέπειες της υβριστικής και περιφρονητικής στάσης προς τον θεό Διόνυσο που επιδεικνύουν τόσο ο Πενθέας όσο και οι γυναίκες της Θήβας; Τα τραγικά επακόλουθα δηλαδή, της απιστίας και της αλαζονείας ενός επηρμένου και άπειρου πολιτικού άρχοντα απέναντι σε έναν πανίσχυρο θεό;

    Ας αφήσουμε λοιπόν τις ιδεολογικές και θρησκευτικές “ντρίμπλες” και τα καπελώματα και ας ξαναμελετήσουμε τους αρχαίους χωρίς προκαταλήψεις και μεροληπτικά συμπεράσματα.

    Υ. Γ. Πέρα απο την άποψη ότι με τον ερχομό του Χριστιανισμού ο άνθρωπος και η ψυχή του εμπλουτίστηκαν και βάθυναν, με την οποία είμαι εν μέρει σύμφωνος, ας μην ξεχνάμε πως ο ερχομός του Χριστιανισμού ήρθε πολεμικά, δυσφημιστικά και καταστροφικά απέναντι στον αρχαίο, “ειδωλολατρικό” κόσμο και τα δημιουργήματά του…

    Επίσης, ας μην ξεχνάμε και τον Ορφισμό ως θρησκευτικό-ιδεολογικό κίνημα απο τον 6ο αιώνα π.χ τουλάχιστον, όπως και την έννοια του [b]συγκρητισμού[/b] της ελληνιστικής εποχής, μέσα στα πλαίσια των οποίων Διόνυσος και Χριστός παραλληλίζονται και εξομοιώνονται… (ανθρώπινη και θεϊκή υπόσταση συνάμα, Πάθος, θεία κοινωνία, θανάτος και ανάσταση κ.λ.π)

  3. Ο κύριος Γανωτής διαβάζει κι ερμηνεύει Ευριπίδη υπό το πρίσμα του Χριστιανισμού, διαθλώντας το έργο του μεγάλου Τραγικού από την σκοπιά που βολεύει την ιδεολογική του θέση. Απολύτως εύλογο και κατανοητό όσο και προβλεπόμενο.

    Ολη την τραγική ιστορία του αρχαίου κόσμου, που φέρνει την ανθρώπινη ύπαρξη να ζεί με τόση εγγύτητα την μανία του ενστίκτου και που στους Ελληνες, όπως φαίνεται μέσα από την Τραγωδία, να έχουν φθάσει να συνειδητοποιήσουν ως πού μπορεί να φθάσει η καταστροφική δύναμη στον άνθρωπο, ο κύριος Γανωτής το βλέπει ως την εφηβική ηλικία της ανθρωπότητας και τον Ευριπίδη φυσικά κάτι σαν πρόδρομο προφήτη, έναν Ιωάννη Βαπτιστή επί το εφηβικότερον, της έλευσης του Μεσσία! Αραγε τον Ευριπίδη πρόλαβε να τον αγιάσει η Ορθόδοξη Εκκλησία μας ή της διαφεύγει;

    Εντούτοις, θέμα κι επαναλαμβανόμενο μοτίβο της Τραγωδίας είναι η αποκατάσταση της διασαλευθείσας τάξης του κόσμου από πράξεις ανθρώπων των οποίων η υπέρμετρη θέληση, τους κάνει να πέφτουν θύματα των εκμηδενιστικών δυνάμεων της Υβρης, της Εριδας, της Πλεονεξίας, της Αδικίας. Είναι για τούτο που παρεμβαίνουν οι θεοί, το διονυσιακό κοινό, ως θείος νόμος της Φύσης με τη μοιραία διαδικασία εξόντωσης των δυνάμεων που την απειλούν και τον εκμηδενισμό των ηρώων.

  4. Ο φιλόλογος Κώστας Γανωτής δεν δείχνει όση προσοχή απαιτούν οι Βάκχες. Αυτό φαίνεται ιδιαίτερα από τον τρόπο που περιγράφει την κορυφαία στιγμή του δράματος, όταν ο Διόνυσος χτυπά τον Πενθέα πνευματικά και αυτός πλέον μαίνεται αντί να υποστεί βακχεία. Δεν είναι καθόλου ταυτόσημες οι λέξεις Μαινάδες και Βάκχες. Η μία εκφράζει την βλαπτική και επομένως τιμωρητική υποδοχή της θεότητας, εξ αιτίας της αντίδρασης και της έλλειψης ετοιμότητας του αποδέκτη, ενώ η άλλη την γνήσια εκστατική και επομένως την ισορροπημένη έκσταση και την έμπνευση που πηγάζει από αυτή την επικοινωνία με την θεότητα. Ο θεός και στις δύο περιπτώσεις πλησιάζει με τον ίδιο τρόπο, η δε επιθετική και ενεργητική εχθρότητα του ανέτοιμου ανθρώπου τον οδηγεί στην νόσο. Η ίδια ενέργεια είναι φώτιση και φωτιά της κόλασης.
    Ο Διόνυσος προειδοποιεί τον Πενθέα, διότι ο κίνδυνος προέρχεται από μέσα του, την στιγμή πλέον που χάνει τον έλεγχο και την ισορροπία του, και παραδίδεται σταδιακά στην μανία που αυξάνεται ραγδαία. Η φράση που του λέει είναι η ίδια που αργότερα χρησιμοποιεί και ο Χριστός την στιγμή της μεταστροφής του Παύλου.
    Προφανώς πρόκειται για παροιμία, όπως αποδεικνύουν και τα άλλα αποσπάσματα που παραθέτω πιό κάτω, όμως είναι πολύ ενδιαφέρον το γεγονός ότι ο Χριστός χρησιμοποιεί σχεδόν αυτούσιο ένα απόσπασμα του Ευριπίδη για να αρχίσει την μακροχρόνια διδαχή του στον κορυφαίο του απόστολο. Ή μήπως του μίλησε χωρίς λέξεις και ο ίδιος ο Παύλος έδωσε την μορφή στο βαθύτερο νόημα που του μετέδωσε ο Χριστός, χρησιμοποιώντας υποσυνείδητα ένα στίχο του Ευριπίδη, καταλαβαίνοντας ότι βρίσκεται ακριβώς σε μία ταυτόσημη στιγμή με τον Χριστό όπως και ο Πενθέας με τον Διόνυσο.
    Η Πατερική παράδοση νομίζω ότι αποδέχεται αυτή την τελευταία ερμηνεία.
    Η εκστατική μεταστροφή του Παύλου που οραματίστηκε τον Χριστό να του μιλά με απόσπασμα από τις Βάκχες του Ευριπίδη, είναι χαρακτηριστικό του «άμορφου» τρόπου της καθόδου του πνεύματος και του συμβατικού τρόπου με τον οποίο διενεργείται η μορφοποίηση και η διατύπωση στο κατώτερο επίπεδο. Η θεότητα μεταφέρει άρρητα νοήματα, αυτός που τα δέχεται τα αποδίδει σύμφωνα με την γλώσσα, τον πολιτισμό του και την παιδεία του, αλλά και την κατανόησή του, δηλαδή τον βαθμό της συνειδητότητάς του. Αντιγράφω εδώ τα σχετικά αποσπάσματα για μελέτη.

    Βάκχες του Ευριπίδη. Στίχοι 794-5:
    Θύοιμ’ αν αυτώ μάλλον ή θυμούμενος
    Προς κέντρα λακτίζοιμι θνητός ων θεώ.

    Θα θυσίαζα καλύτερα αντί για να θυμώνω
    αν και θνητός, με τον θεό και να κλωτσώ βουκέντρα
    ή
    θα θυσίαζα, δεν θα οργιζόμουν με τον θεό
    είμαι θνητός, δεν κλωτσάω σε βουκέντρα

    Αγαμέμνων Αισχύλου. Στίχος 1624
    Προς κέντρα μη λάκτιζε, μη παίσας μογής.
    [Κοπιώ, κοπιάζω]
    Μην λακτίζεις σε βουκέντρα, μην δυστυχείς χτυπώντας.

    Αγαμέμνων Προμηθεύς Δεσμώτης, στοίχος 322-4
    Ούκουν έμοιγε χρώμενος διδασκάλω
    Προς κέντρα κώλον εκτενείς, ορών ότι
    Τραχύς μόναρχος ουδ’ υπεύθυνος κρατεί.

    Προς κέντρα λακτίζειν
    Πράξεων 9,5 και 26,14
    §·Θ΄,4-6 [εδώ δεν αναφέρεται η παροιμία αυτή]
    4και πεσών επί την γήν ήκουσε φωνής λέγουσαν αυτώ· Σαούλ Σαούλ, τι με διώκεις; 5είπε δε· τις ει κύριε; Ο δε Κύριος είπεν· εγώ ειμί Ιησούς ον συ διώκεις·

    § κς΄, 14πάντων δε καταπεσόντων ημών εις την γήν ήκουσα φωνήν λαλούσαν προς με και λέγουσαν τη Εβραΐδι διαλέκτω· Σαούλ Σαούλ, τι με διώκεις; Σκληρόν σοι προς κέντρα λακτίζειν. 15εγώ δε είπον· τις ει, Κύριε; Ο δε είπεν· εγώ ειμί Ιησούς ον συ διώκεις.

    Το έργο αυτό αποτελεί την μεταστροφή του ίδιου του Ευριπίδη από την απαισιόδοξη και υπερβολικά σκεπτικιστική οπτική των προηγούμενων έργων του. Μοιάζει να ανοίγεται στο τέλος της ζωής του στην θεότητα που μέχρι τότε δυσκολευόταν πολύ να αποδεχτεί, μολονότι ήταν δραματουργός και επομένως ιερέας της.

Σχολιάστε:

Πληκτρολογήστε το σχόλιό σας
Please enter your name here