Γιά  τό  ἐάν  ὅλοι  οἱ  ἄνθρωποι  εἶναι  φιλόσοφοι

1
671

       ’Ὅτι ἐν πλήθει σοφίας πλῆθος γνώσεως, καί ὁ προστιθείς γνῶσιν προσθήσει ἄλγημα’’ ( Ὁ Ἐκκλησιαστής )

‘’ καί ἀλλαχοῦ  δέ πάλιν διαρρήδην  διδάσκει {ὁ Πλάτων} ὡς φιλοσόφων πλῆθος ἀδύνατον γενέσθαι. Ναρθηκοφόροι μέν γάρ πολλοί,  φησί, βάκχοι  δέ τε παῦροι.’’ (Θεοδώρητος ὁ Κύρου, Ἑλληνικῶν θεραπευτική παθημάτων)

 Θά  ἐξετάσουμε στό παρόν τήν πρόταση – κρίση ‘’Ὅλοι οἱ  ἄνθρωποι εἶναι  φιλόσοφοι’’ (ἐφεξῆς ΟΑΕΦ) καί θά κάνουμε κάποιες σκέψεις σχετικῶς. Ὑπάρχει μάλιστα καί ὁμότιτλο σύγγραμμα ἀπό  τόν sir Κάρλ  Πόππερ [1]. Ὅμως ἐδῶ δέν ἀναφέρομαι στό βιβλίο τοῦτο. Ἀναφέρομαι στήν πρόταση–κρίση αὐτήν καί μόνον, ἀσχέτως τοῦ ποιός τήν εἶπε. Ὅταν βλέπουμε καθολικές κρίσεις αὐτοῦ τοῦ τύπου μέ τόν ποσοδείκτη ‘’ὅλοι’’, βλέπουμε γενικεύσεις. Ὅμως, πῶς  εἶναι ‘’ὅλοι’’;.. Ἀληθεύει ἡ κρίση ΟΑΕΦ; Καί ὑπό ποίους ὅρους; Ἔτσι στήν καταφατική αὐτή ἀπόφανση προσθέτουμε ἕνα ἐρωτηματικό, μέ στόχο τόν ἔλεγχό της: Εἶναι ὅλοι οἱ ἄνθρωποι φιλόσοφοι;… 

    Ἐάν ἴσχυε ὡς ἀληθής ἡ ΟΑΕΦ (καί ὑπό προϋπόθεση ὅτι ἡ μελέτη καί ἡ ἄσκηση τῆς φιλοσοφίας ἔχει θετικά ἀποτελέσματα) αὐτό θά φαινόταν κάπως στά πρόσωπα καί στίς κοινωνίες. Ἡ κατάσταση ὅμως προσώπων καί  κοινωνιῶν  συνηγορεῖ πρός τό ἀντίθετο. Λίγοι ἄνθρωποι σκέπτονται σέ βάθος – πόσο μᾶλλον νά  φιλοσοφοῦν, πού σημαίνει τεχνικόν, ἀφηρημένο καί συστηματικό στοχασμό. Ἡ σκέψη αὐτοῦ τοῦ εἴδους συνεπάγεται δεξιότητες, εὐθύνη καί κόπο. Δύσκολα πράγματα! Ἄλλοι πάλι ἀρνοῦνται νά ἐξετάσουν τά διάφορα (φιλοσοφικά) προβλήματα. Μέχρι πού τούς βρίσκουν αὐτά… Ὑπάρχουν καί οἱ σκεπτικιστές καί οἱ ‘’χρησιμοθηρικοί’’. Οἱ πρῶτοι προβάλλουν συνήθως τό ἐπιχείρημα, ὅτι ἡ Φιλοσοφία εἶναι ἀντικείμενο στεῖρο πού δέν παρουσιάζει ‘’πρόοδον’’ ὅπως π.χ. ἡ τεχνολογία καί οἱ ἐπιστῆμες. Ἐν μέρει δέν ἔχουν ἄδικο. Συνήθως ὅμως ἀναφέρονται στήν Μεταφυσική καί ὄχι στήν Λογική, ὅπου ὑπάρχει ‘’πρόοδος’’. Οἱ δεύτεροι προβάλλουν τό ἀφελές ἐρώτημα ‘’ποῦ  χρησιμεύει ἡ φιλοσοφία;’’, τό ὁποῖο ἔχει εὔκολη ἀπάντηση: χρησιμεύει σέ ὅσους φιλοσοφοῦν! Τί ἀκριβῶς, δέν ἔχουν παρά νά ρωτήσουν ὅσους  ἀσκοῦν τό φιλοσοφεῖν. Συχνά, ἄλλωστε, οἱ φιλόσοφοι θέτουν ἐρωτήσεις καί δίνουν ἀπαντήσεις σχετικές μέ τίς μεθόδους, τούς στόχους, τήν ἀξία καί τήν φύση τοῦ γνωστικοῦ ἀντικειμένου  τους. Ἡ ἐργασία  αὐτή  διακρίνεται σήμερα μέ τό ὄνομα ‘’Μεταφιλοσοφία’’.

    Λίγοι ἐπίσης ‘’ὀρέγονται (ἐμπράκτως) τοῦ εἰδέναι’’. Ἐξ ὅσων βλέπουμε καί χωρίς νά χρειάζεται εἰδική στατιστική. Καί ἐπί τοῦ προκειμένου εἴτε  ἔκανε λάθος ἐκτίμηση ὁ  Ἀριστοτέλης (θεωρῶ πολύ λίγο πιθανό –ἀλλά ὄχι καί ἀδύνατο- νά ἔσφαλε) ὅταν  ἔγραψε  τό γνωστό ‘’πάντες ἄνθρωποι τοῦ εἰδέναι ὀρέγονται φύσει’’[2], εἴτε ἔχει ἀλλοιωθεῖ ριζικά ἡ ἀνθρώπινη φύση. Μάλιστα ὁ κοινός πρακτικός νοῦς ἀπεχθάνεται τόν θεωρητικό νοῦ, τόν ὁποῖον ὑποβλέπει ὡς ἥκιστα χρήσιμον. Οὕτως, κατ’ ἀρχαία δοξογραφική (καί πλατωνική) μαρτυρία, ἡ δούλη ἐκ Θράκης γέλασε χαιρέκακα μέ τόν γερο-Θαλῆ, ὅταν αὐτός προσηλωμένος σέ ἄλλους στοχασμούς καί κόσμους ἔπεσε σέ φρέαρ (χαντάκι, ὄρυγμα) πού ἦταν μπροστά του! Κατά τό πλατωνικό κείμενο ἀπό μετάφρ. τοῦ Ἰ.Ν. Θεοδωρακόπουλου: «Ὅπως καί  μέ τόν Θαλῆ Θεόδωρε,  πού ἀστρονομοῦσε & κοίταζε ἐπάνω, καθώς ἔπεσε σ’ ἕνα πηγάδι, λένε ὅτι τόν εἰρωνεύθηκε κάποια ὑπηρέτρια Θρακιώτισσα, ἔξυπνη & χαριτολόγα, καί τοῦ εἶπε, πώς ὅσα εἶναι στόν οὐρανό προθυμοποιεῖται  νά τά μάθη, ὅσα ὅμως  εἶναι  μπροστά του καί μέσα στά πόδια του δέν τά βλέπει. Ἡ ἴδια εἰρωνεία ταιριάζει καί σέ ὅλους ὅσους ζοῦν μέσα στή φιλοσοφία» [3]. ‘’Θρᾶκα δούλη’’ εἶναι ἐδῶ ὁ κοινός ‘’πρακτικός’’ νοῦς πού χλευάζει  τόν  θεωρητικό νοῦ. Καί γιά νά ὑπερασπιστοῦμε λίγο τόν Θαλῆ: δηλαδή ἡ  Θρακιώτισσα δούλη, ἤτοι ὁ  κοινός προσγειωμένος  νοῦς  δέν πέφτει  σέ  χαντάκια ἤ  φρέατα ποτέ;… Μέ αὐτά ὅλα ἡ κατάσταση μοιάζει σάν νά ἔχουμε δύο ἀνθρωπότητες: ἡ μία ‘’ὀρέγεται τοῦ  εἰδέναι’’ καί καλλιεργεῖ ὅσο μπορεῖ ἕνα ἀπό τά ὄργανά του πού εἶναι ὁ θεωρητικός, ἀφηρημένος καί τεχνικός στοχασμός, καί ἡ ἄλλη ἀπεχθάνεται  ν’ ἀκούει γιά αὐτά τά πράγματα. Τά δεδομένα αὐτά δέν δείχνουν ὡς ἀληθῆ μετά βεβαιότητος τήν πρόταση πού ἐξετάζουμε. Αὐτό τό  ‘’ὅλοι οἱ ἄνθρωποι’’ τήν καθιστᾶ μιά κρίση προβληματική. Ὅχι μόνον δέν ‘’εἶναι ὅλοι…’’, ἀλλά δέν γίνεται κἄν νά εἶναι πολλοί (πλῆθος) οἱ φιλόσοφοι – ὅπως μᾶς λέει τό  ἀπόσπασμα ἀπό τόν Θεοδώρητο μέ ἄμεση ἀναφορά στόν Πλάτωνα. 

     Ἡ πρός ἐξέταση κρίση μᾶς λέει κάτι τό παράδοξο. Σάν νά ποῦμε: ὅλοι οἱ  ἄνθρωποι εἶναι καλλιτέχνες! Ἤ ἐπιστήμονες! Εἶναι δυνατόν;.. Ὄχι. Τότε πῶς μπορεῖ νά ἰσχύει αὐτό γιά τήν Φιλοσοφία πού εἶναι τέχνη καί  ἐπιστήμη  μαζί;… Ἀκόμη καί ἡ λ. ‘’Φιλοσοφία’’ χρησιμοποιεῖται συχνά μέ λάθος νόημα ἤ χρήση. Ἔχουμε ἀκούσει συχνά τό: ‘’ἐμένα    φιλοσοφία μου στήν ζωή εἶναι…’’. Λέγοντας ‘’ἡ  φιλοσοφία μου’’ ἐννοεῖ  μᾶλλον ὁ ἄνθρωπος ‘’οἱ ἀπόψεις μου καί οἱ προκαταλήψεις μου’’. Ἴσως ἡ ΟΑΕΦ σημαίνει πώς  ὅλοι οἱ  ἄνθρωποι  εὐκαιρίας δοθείσης ἀποροῦν  γιά  τά  προβλήματα  τῆς  ζωῆς,  ἤ γιά  τήν  ἀλήθεια  ὁρισμένων ἐνδόξων καί παραδοχῶν, ἤ γιά τό ἠθικό καί τήν ἀξία κάποιων πράξεων. Πιθανόν. Ἀλλά καί τούτου ἰσχύοντος, ἡ  παροδική καί παθητική διερώτηση γιά αὐτά δέν τούς κάνει φιλοσόφους. Γνωστός μου ἄνθρωπος ὅταν ἔχασε τούς δικούς του ἀναρωτήθηκε στιγμιαίως καί ἐπιπολῆς πάνω στό ζήτημα τοῦ θανάτου καί στό  ‘’μάταιο’’ τοῦ βίου, ὅπου δέν φαίνεται νόημα καί ‘’περισσεία τῶ ἀνθρώπῳ…’’. Δέν ἔγραψε ὅμως μιά σημείωση, νά  μᾶς πληροφορήσει τί σκέφτηκε. Ὅ,τι σκέφτηκε (ἐάν σκέφτηκε κάτι σημαντικό…) χάθηκε.

    Μά,  ὅλοι  οἱ  ἄνθρωποι σκέπτονται. Προφανῶς. Ἀλλά τί  ἀκριβῶς; Καί  μέ  ποιόν  τρόπο; Μήπως πολλοί ἀναμασσοῦν ἀνεξέταστα σκέψεις καί γνῶμες ἄλλων; Ὁ φιλόσοφος, ὅπως βλέπουμε ἀπό τήν ἐργογραφία τῶν σπουδαίων στό εἶδος, σκέπτεται μέ σύστημα καί μέθοδον. Ἐνίοτε δημιουργικά καί πέραν τῶν ἐσκαμμένων (‘’out of the box’’). Κάνει ἀναπτύγματα, κριτική καί ‘’παραλλαγές’’ [4] πάνω σέ ἔννοιες, κρίσεις, ἤ συμπεράσματα –  διαδικασία διαφορετική ἀπό τό νά σκέπτεται ἁπλῶς. Αὐτά ἀπαιτοῦν ἔφεση καί ταλέντο, ἀνήσυχη φύση καί κάποια ὄχι μικρή ἐξάσκηση. Ἔστω ὅτι λέμε: ‘’Ὅλοι οἱ  ἄνθρωποι  εἶναι  συνθέτες’’! Ἀφοῦ    κάθ’  ἕνας  μπορεῖ  νά  βρεῖ ξαφνικά καί  νά  σφυρίξει  μιά  μελωδία.    συνθέτης  ὅμως θά κάνει τήν μελωδία αὐτή ἀνάπτυγμα, ἁρμονία  γιά κάποιο ὄργανο,  κουαρτέτο,  Συμφωνία. Καί θά τά σημειογραφήσει  σέ πεντάγραμμο. Ἔτσι καί ὁ φιλόσοφος  κάνει  τήν σκέψη του  σημειώσεις,  ἄρθρο, βιβλίο καί ἐν τέλει βίωμα, γιά  νά  διαπιστώσει ἐν τοῖς  πράγμασιν ἐάν λειτουργεῖ. Βελτιώνουν οἱ ἰδέες του τόν ἑαυτό του καί τούς ἄλλους;…  

    Ζήτημα συναφές μέ τό ἐξεταζόμενο (διότι ὁ ὅρος ‘’φιλόσοφοι’’  ἀνήκει στήν πρόταση ΟΑΕΦ) παραμένει τό ποιοί εἶναι οἱ  (ἀληθινοί) φιλόσοφοι σήμερα μέσα στό σύγχρονο περιβάλλον.  Εἶναι μήπως  (καί μόνον) οἱ ἐπαγγελματίες τοῦ κλάδου, αὐτοί πού γράφουν  ἄρθρα καί βιβλία; Ἤ αὐτοί πού ἐμπράκτως ‘’προκόπτουν’’ στήν ἀρετή; Ἡ λέξη ‘’οἱ προκόπτοντες’’ εἶναι τῆς στωικῆς ὁρολογίας. Δηλώνει μιά δυναμική  κατάσταση, δλδ. αὐτούς πού δέν εἶναι πλέον φαῦλοι, ἀλλά  δέν  εἶναι γιά τήν ὥρα οὔτε σοφοί. Ἀλλά ὁδεύουν πρός τήν σοφία. Ὁ Λυοτάρ εἶχε πεῖ πώς ‘’τοῦτος ὁ κόσμος χρειάζεται τήν δημοσιογραφία περισσότερο ἀπό τήν λογοτεχνία’’[5]. Ἴσως θά ἔπρεπε νά τοποθετήσει ἐκεῖ μαζί μέ τήν λογοτεχνία καί τήν  φιλοσοφία, πού  τήν ἀντιμετωπίζει συχνά ὡς ἕναν ὀχληρό ταραξία. 

   Ὅσο γιά αὐτό πού εἰπώθηκε ὅτι ‘’Ἡ  κατάσταση  τῶν κοινωνιῶν συνηγορεῖ  πρός  τό  ἀντίθετο ἐξ αἰτίας τοῦ  ὅτι  οἱ ἄνθρωποι δέν σκέπτονται σέ βάθος καί φιλοσοφικά’’ ἄς ἀναρωτηθοῦμε: Θά ἄλλαζαν ὄντως οἱ κοινωνίες, ἐάν ὅλοι  σκέπτονταν καλά καί σέ βάθος;.. Ἴσως, ἀλλά δέν τό ξέρουμε μέ βεβαιότητα καί φανταζόμαστε νοερά ‘’ἐκ τοῦ ὄνυχος τόν λέοντα’’! Πρῶτον, ὑποθέτουμε, ὅτι μέ πολλούς φιλοσόφους σέ καίριες θέσεις (πλατωνικό τό αἴτημα οἱ ἡγέτες νά φιλοσοφήσουν, ἤ οἱ φιλόσοφοι νά ἄρχουν) ἴσως κάτι νά ἄλλαζε στίς κοινωνίες καί στόν  βίο τῶν ἀνθρώπων. Εὐμενῆ ὄνειρα! Ποῦ καί πότε συνέβη κάτι τέτοιο;  Πολλά φιλοσοφικά ρεύματα ἐπηρέασαν ὄντως κάποιες ὁμᾶδες ἀνθρώπων. Ἔχω ὅμως τήν ἐντύπωση πώς ἡ ἐπίδραση ἔμεινε σέ μικρούς κύκλους, σπανίως δέ σέ πιό μεγάλους. Καί, δεύτερον, ὑπάρχει τό διαδεδομένο ἔνδοξον (καθ’ ὅ δοξασία– μπορεῖ ἀληθής, μπορεῖ ψευδής) ὅτι τά ἀντικείμενα σπουδῶν πού λέμε ‘’Ἀνθρωπιστικά’’ (‘’Humanities’’) ἐξανθρωπίζουν! Ἡ σπουδή τῆς Φιλοσοφίας εἶναι ἕνα ἐξ αὐτῶν. Γράφει σχετικῶς ὁ P. Sloterdijk: ‘’Γιά νά κατανοήσουμε τόν ἀρχαῖο  ἀνθρωπισμό  πρέπει  νά  τόν  δοῦμε καί  ὡς  μεροληπτική θέση σέ μιά  σύγκρουση μεταξύ δύο μαζικῶν μέσων – δλδ.  ὡς  ἀντίσταση τοῦ  βιβλίου κατά τοῦ ἀμφιθεάτρου καί  ὡς ἀντίθεση  τῶν  φιλοσοφικῶν  ἀναγνωσμάτων  πού  ἐξανθρωπίζουν  τούς ἀνθρώπους…. κατά τῆς δίνης  τοῦ  ἐντυπωσιασμοῦ καί  τῆς μέθης στά στάδια πού κάνουν τόν ἄνθρωπο ἀπάνθρωπο, ἀνυπόμονο  καί  εὐέξαπτο…’’ [6]. Ἀλλά ποιός τό παρατήρησε αὐτό, ὅτι δλδ. τά  φιλοσοφικά ἀναγνώσματα καί τά λοιπά ‘’Humanities’’ ἐξανθρωπίζουν;.. Πῶς τό μέτρησε; Μέ ποιά μέτρα;… Εἶναι ἐμπειρική ἡ παρατήρηση, ἤ διαισθητική, ἤ ὑπόθεση γραφείου; Ὁ Τερτυλλιανός ἔγραψε τέλη τοῦ  2ου αἰῶνος ἕνα ἔργο  μέ τίτλο ‘’De  Spectaculis’’ (‘’Περί  τῶν θεαμάτων’’) καί πιθανότατα ἐκεῖ στηρίζεται ἡ ἀντιμαχία τοῦ (ἱεροῦ) βιβλίου πού ἐξανθρωπίζει, καί τοῦ ἀμφιθεάτρου πού ἐξαγριώνει [7]. Σέ αὐτά τά δύο λοιπόν ἄς βάλουμε ἐρωτηματικό. Αὐτά πάντως οὐδόλως ἀπαξιώνουν τόν σοβαρό τεχνικό στοχασμό, ἔστω  ἀπό λίγους. Δεῖτε, παρακαλῶ, τόν διάλογο τοῦ Λουκιανοῦ μέ τίτλον ‘’Ἑρμότιμος, ἤ περί αἱρέσεων’’. Ἀξίζει τόν κόπο, διότι περιγράφει ἕνα ἱστορικό φαινόμενο. Στήν ἐποχή του (τόν 2ον μ.Χ. αἰῶνα) ὑπῆρχαν πολλές φιλοσοφικές αἱρέσεις καί  Σχολές μέ ἀρκετούς μάλιστα μαθητές. Ἄλλαξε κάτι αὐτό τό γεγονός στά ἄτομα καί στίς κοινωνίες τῆς ἐποχῆς; Λαμπρύνθηκε μήπως ἡ ἐποχή αὐτή ἐξ αἰτίας τῶν πολλῶν φιλοσοφικῶν Σχολῶν της; Ὁ Λουκιανός (ὡς Λυκῖνος) συζητᾶ αὐτά τά θέματα μέ τόν Ἑρμότιμο, ἕναν συνεπῆ ζηλωτή τῆς φιλοσοφίας καί θιασώτη μίας συγκεκριμένης σχολῆς. Αὐτά πού περιγράφει μέ χιοῦμορ ἐκεῖ δηλώνουν μᾶλλον παρακμή. Ἀλλά καί στούς Κινέζους κατά τούς 6ο – 3ο  αἰῶνες π.Χ. ὑπῆρξε τεράστα ἄνθηση στήν Φιλοσοφία, τόση πού ἡ  περίοδος αὐτή  ὠνομάστηκε ‘’Περίοδος τῶν  100  Σχολῶν’’ [8].  Ἄλλαξε κάτι στήν κοινωνία καί στούς ἀνθρώπους ἐκεῖ λόγῳ  τῶν ‘’100 Σχολῶν’’; Φαίνεται πώς ἡ Φιλοσοφία τρέφεται καί ἀναπτύσσεται εἰδικά σέ ἐποχές προβλημάτων καί παρακμῆς, κατά τήν κοινή ἔκφραση: ἡ γλαῦξ τῆς σοφίας ἐμφανίζεται μόνο μετά τήν δύση τοῦ ἡλίου… Ἄς προσθέσουμε ὅμως, ὅτι ἡ Φιλοσοφία ἐμφανίζεται ἤδη  στό Πρωινό τοῦ  κόσμου! Στήν λάμψη ἐκείνη τῆς πρωτογενοῦς παιδικῆς ἀπορίας γιά ὅσα μᾶς περιβάλλουν. Ὑπ’ αὐτόν τόν ὅρο καί μόνον ‘’ὅλοι οἱ ἄνθρωποι εἶναι φιλόσοφοι’’. Δυνάμει μόνον καί ἐν σπέρματι! Διότι ἡ Φιλοσοφία ἀπαιτεῖ ἐν πρώτοις καθαρό καί ἀπροκατάληπτο νοῦ γιά νά θεωροῦμε τόν κόσμο καί τά ὄντα.

   Ἐάν δοῦμε τήν Φιλοσοφία ὑπό στενή ἔννοιαν ὡς ἀνάπτυξη τοῦ ὀρθολογικοῦ νοῦ και μόνον, ἄς ἔχουμε ὑπ’ ὄψιν, ὅτι ὁ ὀρθολογικός νοῦς δέν εἶναι πανάκεια γιά ὅλα τά προβλήματα. Ὅπου χρειάζονται γρήγορες & καίριες ἀποφάσεις σέ σύνθετα προβλήματα εἶναι ἀρκετά δυσκίνητος. Ἔχει μάλιστα τίς γνωστές ‘’ἀντινομίες’’ του καί τό σμῆνος ἀπό λογικές πλᾶνες, πού ὁδηγοῦν τήν σκέψη σέ σφάλματα ἤ ‘’ἀκαταληψία’’ καί τήν πράξη σέ ἀδιέξοδα, ἀπραξία καί ‘’ἀρρεψία’’, ὅπως διαπίστωσαν οἱ Σκεπτικοί. Ἐάν ὅμως ἡ Φιλοσοφία μέσω κάποιων πρακτικῶν μπορεῖ νά ‘’βελτιώσει’’ ὄντως τόν ἄνθρωπο (βάσει τίνος προτύπου τό ἀφήνουμε ζητούμενο…) ὡς μία ἰδιότυπη ἀσκητική καί ἀσκησιολογία τοῦ ἑαυτοῦ [9] ἴσως τοῦτο βοηθοῦσε καί στήν μεταμόρφωση τῶν κοινωνιῶν. 

   Φοβοῦμαι ὅμως, ὅτι καταλήξαμε σέ ἀμφιλεγόμενο σχετικά μέ τό θέμα μας συμπέρασμα – καί συγγνώμη γιά τήν ‘’πυρρώνεια’’ ἔκβαση τοῦ κειμένου μου: Ἐάν ἡ ΟΑΕΦ εἶναι ψευδής, τότε ἔχουμε πρόβλημα ἐπειδή οἱ ἄνθρωποι δέν εἶναι ὅλοι φιλόσοφοι, καί δέν σκέπτονται καλῶς καί σέ βάθος τά πράγματα. Οὔτε δείχνουν μιά ἔμπρακτη ἔφεση πρός τήν ἀρετή. Πρόβλημα ὅμως θά εἴχαμε ἀκόμη καί ἐάν ὅλοι οἱ  ἄνθρωποι θά ἦταν φιλόσοφοι, ἀλλά κατά ἐσφαλμένη ἀντίληψη καί χρήση τοῦ πράγματος (ὅπως π.χ. αὐτή τῆς ἀρεσκείας στίς κενολογίες, στίς ἔριδες περί ‘’ὄνου σκιᾶς’’ καί στά ἐπωφελῆ σοφίσματα) καί ἡ ἀπόφανση πού ἐξετάσαμε ἦταν κατ’ εὐχήν καί παρά δόξαν ἀληθής.

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 

[1] Popper Karl-Raimund,  Ὅλοι οἱ ἄνθρωποι  εἶναι φιλόσοφοι, Ἐκδ. Μελάνι, Ἀθῆνα 2004

[2]  Ἀριστοτέλης, Μετά τά Φυσικά, 980a, Ἐκδ. Ὠφελίμου βιβλίου, Ἀθῆνα 1981

[3]  Πλάτωνος, Θεαίτητος 174 a-b, Ἀκαδημία Ἀθηνῶν, Ἀθῆναι 1980

[4] Βλ. Nelson Goodman & Catherine Z. Elgin, Reconceptions in Philosophy and Οther Arts and Sciencies, Hacket Publishing 1988, p. 66 – 81

[5] Jean-Francois Lyotard, ‘’Τό Ἀπάνθρωπο –κουβέντες γιά τόν χρόνο, Ἀθῆνα, ἐκδ. Πλέθρον 2019, σ.185

[6] Peter Sloterdijk, ‘’Κανόνες γιά τό Ἀνθρωποπᾶρκο, Ἀπάντηση στήν Ἐπιστολή γιά τόν  ἀνθρωπισμό τοῦ  Martin Heidegger’’, ἐκδ. Scripta, Ἀθῆνα 1999, σς. 19 -20

[7] Tertullian, De Spectaculis, Loeb Classical Library, Harvard University Press, Cambridge Mass. 1958, pp. 294 – 300

[8] Fung Yu-lan,  A History  of  Chinesse Philosophy, Vol. I, Princeton University Press 1952, σς. 132 κ.ἑ.

[9]  Hadot Pierre, Philosophy as a Way of Life – Spiritual Exercises from Socrates to Foucault, Blackwell, Oxford 1995

*Δρ. Φιλοσοφίας

Ο ζωγραφικός πίνακας που πλαισιώνει τη σελίδα (“Οι χαρτοπαίκτες”, 1892) είναι έργο του, γάλλου, Πωλ Σεζάν.

1 σχόλιο

  1. Όπως λέει ο Κάντ, όλοι οι άνθρωποι όταν εμβαθύνουν φιλοσοφούν και όλοι οι άνθρωποι έχουν συνείδηση των ουσιαστικών ζητημάτων, άποψη που ισοδυναμεί με τις θέσεις του αποστόλου Παύλου για την συνείδηση βάσει της οποίας όλοι θα Κριθούμε, ακόμη και αν δεν έχουμε ακούσει τίποτε για την διδασκαλία του Χριστού. Είναι η πεποίθηση ότι η Βασιλεία του Θεού εντός ημών εστί. Ο Κάντ βεβαίως επισημαίνει ότι η ικανότητα των ανθρώπων μπορεί να σκοτιστεί από παραπλανητικές διδασκαλίες, και μόνο τότε η σωστή φιλοσοφία τους βοηθά να καθαρίσουν την σκέψη τους. Αναρωτιέμαι, βεβαίως, αν εκθέσεις ιδεών όπως αυτό το άρθρο, ανήκουν στις καθαρτήριες φιλοσοφικές προσπάθειες ή αντιθέτως στις σκοτιστικές και παραπλανητικές. Επίσης ο Κάντ κάνει σαφές ότι όταν εμβαθύνουμε φιλοσοφούμε, ενώ όταν μελετούμε τις απόψεις των παλαιότερων φιλοσόφων, δεν φιλοσοφούμε αλλά κάνουμε ιστορία της Σκέψης.

Σχολιάστε:

Πληκτρολογήστε το σχόλιό σας
παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας εδώ