Βασίλης Ξυδιᾶς

 Ἡ ριζοσπαστικὴ οὐτοπία τοῦ σύγχρονου ἀτομισμοῦ.

Τὸ 2002 προβλήθηκε στὸ BBC ἕνα ντοκυμαντὲρ τοῦ Ἄνταμ Κέρτις (Adam Curtis) μὲ τίτλο «Ὁ Αἰώνας τοῦ Ἑαυτοῦ». Ἀποτελεῖται ἀπὸ τέσσερα ὡριαία ἐπεισόδια ποὺ διατρέχουν ὁλόκληρο τὸν 20ο αἰώνα –ἀπὸ τὸν μεσοπόλεμο στοὺς Χίπις, τὸ μεταχίπικο κίνημα τῆς Νέας Ἐποχῆς, τὸν δεξιὸ νεοσυντηρητισμὸ τοῦ Ρήγκαν και τῆς Θάτσερ, καὶ τὸν κεντροαριστερὸ προοδευτικὸ δικαιωματισμὸ τοῦ Κλίντον καὶ τοῦ Τόνυ Μπλαίρ– ἀποκαλύπτοντας βῆμα πρὸς βῆμα τὴν πορεία ἑνὸς ἀνθρωπολογικοῦ μετασχηματισμοῦ τεράστιας σημασίας, ποὺ συνέβη κάτω ἀπὸ τὴ μύτη τῆς ἀνθρωπότητας χωρὶς αὐτὴ καλὰ καλὰ νὰ τὸ πάρει χαμπάρι. Εἶναι ἡ μετάβαση ἀπὸ τὸ ἄτομο τοῦ «συμφέροντος» στὸ ἄτομο τῆς «επιθυμίας».

Θεωρητικὸ ὑπέδαφος καὶ ἀποφασιστικὸς συντελεστής αὐτοῦ τοῦ μετασχηματισμοῦ ὑπῆρξε ἡ ψυχανάλυση μὲ ἐμπνευστὴ καὶ πρωτοπόρο τὸν ἀνηψιὸ τοῦ Φρόυντ, Ἔντουαρντ Μπερνὲζ (Edward L. Bernays, 1891-1995). Βασισμένος στὶς θεωρίες τοῦ θείου του, στὶς ὁποῖες εἶχε πρόσβαση ἀπὸ πρῶτο χέρι, ὁ Μπερνὲζ εἶδε τὸν ἄνθρωπο σὰν τυπικὰ «ἐλεύθερο» καὶ «αὐτοκυβέρνητο» ἄτομο· ὄχι ὅμως σὰν ἔλλογο φορέα συνειδητῶν καὶ ἐκπεφρασμένων συμφερόντων, ὅσο σὰν φορέα βαθύτερων καὶ ἐν πολλοῖς ἀσυναίσθητων ἐπιθυμιῶν. Ἔχοντας πάρει μέρος στὸν πρῶτο παγκόσμιο πόλεμο, καὶ ὄντας ἐντυπωσιασμένος ἀπὸ τὴ δύναμη τῆς πολεμικῆς προπαγάνδας, ὁ Μπερνὲζ συνέλαβε τὴν ἰδέα μιᾶς εἰρηνικῆς καὶ δημοκρατικῆς ἐκδοχῆς τῆς προπαγάνδας καὶ τῆς χειραγώγησης τῶν ανθρώπων – ἢ πιὸ σωστὰ τῶν «μαζῶν» –  ὄχι πλέον στὸ πεδίο τοῦ πολέμου, ἀλλὰ τῆς εἰρήνης: (α) στὴν οἰκονομία καὶ τὴν καταναλωτικὴ συμπεριφορά, καὶ (β) στὴν πολιτικὴ καὶ τὴ διαμόρφωση τῆς κοινῆς γνώμης. Ἦταν αὐτὸς ποὺ εἰσηγήθηκε τὴν ἔννοια τῶν «δημοσίων σχέσεων» καὶ τῆς «συμβουλευτικῆς τῶν ἐπιχειρήσεων».

Μίλησα παραπάνω γιὰ κάποιο εἶδος «δημοκρατικῆς χειραγώγησης», ποὺ εὔλογα θὰ μποροῦσε κανεὶς νὰ θεωρήσει ντιφατική. μως γιὰ τὸν Μπερνὲζ καὶ τοὺς ἐπιγόνους του, ἡ δημοκρατία τῶν «ἐπιθυμιῶν» τὴν ὁποία ὁραματίστηκαν, δὲν μπορεῖ νὰ ὑπάρξει δίχως χειραγώγηση. Διότι, σύμφωνα μὲ τὴ φροϋδικὴ ἢ φροϋδίζουσα λογική τους, οἱ κατ’ ἀρχήν ἀσυναίσθητες καὶ ἀνεκδήλωτες ἐπιθυμίες μπορεῖ νὰ ἐκδηλωθοῦν μὲ τρόπο βίαιο καὶ καταστροφικό. Κι αὐτό εἶναι ἀσφαλῶς ἐπικίνδυνο. Σὰν ἀπάντηση στὸν κίνδυνο αὐτόν θὰ πρέπει νὰ παρεμβληθεῖ ἕνα «καλό» δημοκρατικὸ κέντρο ἐξουσίας, τὸ ὁποῖο, μέσα ἀπὸ συγκεκριμένα πακέτα προδιαμορφωμένων ἐπιλογῶν, θὰ διασφαλίσει τὴν εἰρηνικὴ καὶ γόνιμη ἐκδήλωση καὶ ἱκανοποίηση κάθε δυνατῆς ἐπιθυμίας, εἴτε στὸ ἐπίπεδο τῆς κατανάλωσης, εἴτε στὸ ἐπίπεδο τῆς πολιτικῆς. Ἑπομένως ἡ δημοκρατία, σύμφωνα πάντα μὲ τὴ λογική ποὺ συζητοῦμε, προϋποθέτει τὴν κυριαρχία τῶν ἔλλογων ἐλὶτ ἐπὶ τῶν κατ’ ἀρχὴν ἀλόγων ἐπιθυμιῶν τῶν «μαζῶν»· ἢ μ’ ἄλλα λόγια, τὴν «ἐλεύθερη» προσαρμογὴ τοῦ λαοῦ στὶς ἐπιλογὲς ποὺ μπορεῖ νὰ τοῦ προσφέρουν οἱ ἐλίτ.

Δὲν εἶναι δύσκολο νὰ διακρίνει κανεὶς τὴν ἀντιφατικὴ διαλεκτικὴ στὴν ὀποία ὁδηγούμαστε: Μπορεῖ κανεὶς νὰ «ἐπιθυμεῖ» ὅ,τι θέλει, δὲν μπορεῖ ὄμως νὰ ἀποφασίζει γιὰ τὸ ποιό εἶναι τὸ κέντρο ἐξουσίας ποὺ δίνει μορφὴ στὶς επιθυμίες, ἰδίως σ’ αὐτὲς ποὺ ἔχουν νὰ κάνουν μὲ τὴ δημόσια ζωή. Ἡ δυνατότητα τοῦ ἁπλοῦ πολίτη νὰ ἐκδηλώνει «ἐλεύθερα» τὶς προσωπικές του ἐπιθυμίες στὴν ἰδιωτική του σφαίρα (τρόπος ζωῆς, καταναλωτικὲς επιλογές, σεξουαλικὲς προτιμήσεις κλπ) προϋποθέτει τὴ μερικὴ ἢ ὁλικ ἀπόσυρσή του ἀπὸ τὴ δημόσια σφαίρα ὡς ενεργοῦ-δημιουργικοῦ παράγοντα. Κάθε ἄτομο μπορεῖ ἐλεύθερα νὰ «αὐτοπροσδιορίζεται» καὶ νὰ «αὐτοπραγματώνεται» ἀρκεῖ νὰ περιορίζει τὴν ἀπαίτησή του αὐτ στὸν ἰδιωτικό του χῶρο.

Εἶναι ἡ πιὸ ριζοσπαστική ἀτομικιστικὴ οὐτοπία ποὺ ὑπῆρξε ποτέ. Χάρη σ’ αὐτήν ὁ σύγχρονος καπιταλισμὸς κατάφερε νὰ καταρρίψει καὶ τὰ τελευταῖα ὀχυρὰ τοῦ γνωστοῦ μας σοσιαλιστικοῦ κοινωνιοκεντρισμοῦ τοῦ 19ου καὶ τοῦ 20ου αἰώνα. Νὰ εἶναι ἄραγε αὐτὸ τὸ τέλος τῆς Ιστορίας;

Δημοσιεύθηκε στὸ περιοδικὸ “ΤΟ ΚΟΙΝΟΝ τῶν ὡραίων τεχνῶν”, τ. 1, Νοέμβριος 2017, σελ. 12.

 

Το εικαστικό έργο που πλαισιώνει την ανάρτηση είναι δημιουργία του Στάθη Βατανίδη.

πηγή κειμένου: Aντίφωνο

People in this conversation

  • ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΠΙΓΓΟΣ

    Ας προσθέσουμε ότι καμία ψυχαναλυτική θεραπεία δεν ολοκληρώνεται με τη φράση "τι να κάνουμε, αυτός είσαι". Δεν ζητά η πολύπαθη ψυχανάλυση την υποβάθμιση αλλά την αναβάθμιση του υποκειμένου, δεν ζήτησε τη χειραγώγηση των ανθρώπων με βάση τη θεωρία της επιθυμίας, αλλά τη μετατροπή τους από χειραγωγούμενα σε έλλογα υποκείμενα με την επαναφορά στο συνειδητό της αλήθειας που μας περιβάλλει.

    Υ.Γ. Εξαιρετικό το εικαστικό!

    0 Like
  • Βασίλης Μούσκουρης

    Πολύ εύστοχο το κείμενο και πολύ μεστό. Και όλη αυτή η μετάλλαξη έχει συμβεί εκτός από έντεχνα και αθόρυβα, και οικοιοθελώς, επιβεβαιώνοντας, δυστυχώς, τους πιο εφιαλτικούς φόβους που περιγράφει ήδη από το 1934 ο Άλντους Χάξλεϋ στο "Θαυμαστός Καινούργιος Κόσμος". Μια τέτοια κοινωνία βρίσκεται στον αντίποδα τόσο της αρχαιολελληνικής κοσμοθεωρίας όσο και της φιλοσοφίας παγκοσμίως: Η απόλυτη απομόνωση και χειραγώγηση, και μάλιστα εκκούσια, συχνά με πρόσχημα την απαξίωση της πολιτικής και των κοινών. Το ανθρώπινο πρόσωπο από οργανικό μέλος μιας κοινωνίας προσώπων, μεταλλάσεται σε μονάδα που αυτοθεώνεται και αποκόπτεται από τον άλλο ηθελημένα. Μεγαλύτερη αλλοτρίωση τους ανθρώπινου πνεύματος, ποια θα μπορούσε να είναι;

    0 Like
  • Ξενοφών Βουρλιώτης

    "...Εἶναι ἡ πιὸ ριζοσπαστική ἀτομικιστικὴ οὐτοπία ποὺ ὑπῆρξε ποτέ. Χάρη σ’ αὐτήν ὁ σύγχρονος καπιταλισμὸς κατάφερε νὰ καταρρίψει καὶ τὰ τελευταῖα ὀχυρὰ τοῦ γνωστοῦ μας σοσιαλιστικοῦ κοινωνιοκεντρισμοῦ τοῦ 19ου καὶ τοῦ 20ου αἰώνα. Νὰ εἶναι ἄραγε αὐτὸ τὸ τέλος τῆς Ιστορίας;""

    Με αποτέλεσμα ο κοινωνιοκεντρισμός, το "δόλωμα" αυτό του σοσιαλισμού από το 19ο αιώνα και δώθε, να παύει να είναι ελκυστικός ως δυνητική ου-τοπία. Με απλά λόγια, το "θέλω" μου καταστρέφει το "εμείς", επειδή το "δικαιάμαι" να είμαι τέτοιος και τοιαύτης ποιότητας, που, μόνον Εγώ, αποφάσισα να είμαι. Γιατί σε τελευταία ανάλυση, δεν με ενδιαφέρει κι αν υπάρχει το "εμείς".

    0 Like

Leave your comments

Post comment as a guest

0
Your comments are subjected to administrator's moderation.
terms and condition.

Ἐτικέτες Συγγραφέων

Agamben   Alicin   Badiou   Barth   Bell   Berdyaef   Breck   Buntig   Chesterton   Clement Steiner   Dworkin   Elliot   Ellul   Evdokimov   Heidegger   Lacan   Lash   LeGoff   Lepeltier   Levinas   Losky   Malson   McGilchrist   Muse   Orwell   Pastoureau   Polony   Popper   Postman   Rawls   Rifkin   Sherrard   Skolimowski   Smith   Solzhenitsyn   Swartz   Szazs   Tarkofsky   Unger   Weil   Zirar   Zoja   Αγγελής Δ.   Αμάραντος Σ.   Ανδρουλιδάκης Α.   Ανδρουλιδάκης Κ.   Αρανίτσης Ε.   Βακαλόπουλος Χρ.   Βαμβουνάκη Μ.   Βαρδής Μ.   Βαρθαλίτης Γ.   Βιρβιδάκης Στ.   Βραχνός Κ.   Γεωργίου Θ.   Γρηγοράτος Μ.   Δανέζης Μ.   Διαμαντής Α.   Ζάχος Κ.   Ζιώγας Απ.   Ζουράρις Κ.   Ζώης Ι.   Ιωάννου Δ.   Ιωαννίδης Γ.   Καλογερόπουλος Α.   Καραμπελιάς Γ.   Καστρινάκης Γ.   Κατρούτσος Χρ.   Κιουρτσάκης Γ   Κομνηνός Στ.   Κονδύλης Π.   Κοροβίνης Β.   Κοσμόπουλος Δ.   Κουτρούλης Σ.   Κουτσουρέλης Κ.   Κούκος Σ.   Κυριαζόπουλος Σ.   Κωνσταντούδης Β.   Κόσσυβα Σ.   Λυγερός Ν.   Μαλεβίτσης Χ.   Μανουσέλης Σ.   Μαυρίδης Ν.   Μαυρόπουλος Δ.   Μητραλέξης Σ.   Μπάρλας Γ.   Μπαλτάς Δ.   Μπαραμπούτης Κ.   Μπλάθρας Κ.   Ναξάκης Χ.   Ναστούλης Γ.   Νευροκοπλή B.   Ντόκος Γ.   Ξυδάκης Ν.   Παντούλας Θ.   Παπαγιάννης Α.   Παπαθανασίου Θ.   Παπαναγιώτου Ι.   Πρεβελάκης Γ.Σ.   Προγκίδης Λ.   Ροδίτης Α.   Σακελλαρίου Μ.   Σαλεμής Γ.   Σκλήρης Δ.   Σουφλέρης Στ.   Σταματελόπουλος Λ.   Σταυρόπουλος Β.   Σχοινάς Φ.   Τάσης Θ.   Τσιρόπουλος Κ.   Τσιτσίγκος Σ.   Φαραντάκης Π.   Φεραίος Χ.   Χαραλαμπίδης Κ.   Χατζηαντωνίου Κ.   π. Γιάγκου Β.   π. Γκανάς Ε.   π. Γοντικάκης Β.   π. Ζηζιούλας Ι.   π. Θερμός Β.   π. Μινώπετρος Π.   π. Παπαδόπουλος Χαρ.   π. Φάρος Φ.   JoelLipman.Com

Εισάγετε έγκυρο email για την εβδομαδιαία ενημέρωση. (Ελέγχετε τα spam ή τα promotion emails σας)
Η εβδομαδιαία αντιφωνική επισκόπηση καταχωρείται συνήθως στα spam ή στα promotion emails σας.
Νίκος Δούσης
Φράγκος Βασιλης
Πράγματι δηλώνω εντυπωσιασμενος! Η οπτική του Αγίου Μαξίμου ήταν πάντα η πιο σαφής και ακριβής θέση ...
Βασίλης Μούσκουρης
Ευγνώμων στο Αντίφωνο που δημοσιεύει τέτοιες ουσιαστικές εκδηλώσεις, και δεν μένουν μόνο στους λίγου...
Βασίλης Μούσκουρης
Κύριε Τύμπα,
Στο άρθρο σας δεν περιττεύει ούτε μια λέξη! Είναι εξαιρετικά βαθύς και φωτισμένος ο λό...
Ξενοφών Βουρλιώτης
Kείμενο κλάσεως και εξ-αιρέσεως. Δεν υπάρχουν πια τέτοια κείμενα. Λιτά, ad hoc, ουσιώδη, δωρικά, που...
Ελένη Ραβάνη
"αυτοπραγμάτωση μέσα στη δουλειά"... ωραίο ακούγεται.
Αρκεί από δίπλα να βάλουμε πολλούς πάρα πολλ...
Βασίλης Μούσκουρης
Το σχόλιο της Κωνσταντίνας θα έπρεπε να είναι το κυρίως άρθρο και όχι η ανάλυση του κ. Καραποστόλη, ...
Ιωάννης Χατζόπουλος
Η ανακοίνωση αυτή κάνει πολλά ουσιώδη λάθη. (α) Λησμονεί ότι η φιλοσοφία είναι η μητέρα όλων των επι...
Βασιλικη Κ.
Προς κ. Φωτη Σχοινα.
Θα μπορουσατε, σας παρακσλω, να γραψετε ενα αναλογου εμβαθυνσεως αρθρο για τα ...
Δ. Σαργέντης

Nοιάζομαι δηλαδή Μοιράζομαι