Θεόδωρος Ζιάκας

Ο αρχαίος ατομικισμός κατέρρευσε, μη μπορώντας να διαχειριστεί την αντίφαση ελευθερίας–δικαιοσύνης. Τι θα γίνει με τον νεωτερικό ατομικισμό; Αντιμετωπίζει το ίδιο πρόβλημα, αλλά με τελείως διαφορετικό τρόπο. Στα πλαίσια μιας κοσμιοκεντρικής οντολογίας ο πρώτος. Στα πλαίσια μιας εσχατολογικής-ιστορικιστικής ανθρωποκεντρικής οντολογίας ο δεύτερος.

Αυτό είναι ουσιαστικά το ερώτημα που θέτει με το βιβλίο του ο Κώστας Παπαϊωάννου. Ένα ερώτημα εξαιρετικά επίκαιρο. Το βιβλίο του μας δίνει μια ανεπανάληπτη σύγκριση των εντελώς διαφορετικών τρόπων, με τους οποίους το Τραγικό εμφανίζεται στους δυο πολιτισμούς. Θα την παρουσιάσω με δικά μου λόγια, κάπως εκσυγχρονισμένη με την προβληματική που αναπτύσσουμε σήμερα.

Στον ελληνικό πολιτισμό Η αίσθηση του τραγικού έρχεται σαν καταστάλαγμα της τρομακτικής εμπειρίας από τους συνεχείς εμφυλίους πολέμους. Εσωτερικούς και εξωτερικούς. Όσο λειτουργεί ο ομηρικός μύθος παράγεται ατομικότητα και σχηματίζεται το πολιτειακό οικοσύστημά της. Η εξέλιξη είναι σαφής: Ολιγαρχία, τυραννία, δημοκρατία. Χωριστικός πατριωτισμός. Το μερικό συλλογικό υποστασιάζει συρρικνωτικά-ανταγωνιστικά το εθνικό καθολικό. Ενώ οι εσωτερικοί ανταγωνισμοί τείνουν να διαλύσουν τη συλλογική αυτονομία, τη βάση της ατομικής ελευθερίας.

Δύο τρόποι αντίδρασης: η καλλιέργεια της αρετής και της αίσθησης του τραγικού. Η πρώτη εσωτερικεύει την αντίθεση ελευθερίας-δικαιοσύνης. Η δεύτερη καλλιεργεί την αυτοσυγκράτηση, μέσω του φόβου απέναντι στην έξαρση των παθών. Των ανδρών το υπέρτολμον φρόνημα κ.τ.λ. (Αισχύλος) απειλεί με υποστροφή στο χάος. Λύση: ο συντονισμός με τον Λόγο του Παντός, τον λόγο της Δικαιοσύνης-Αρμονίας.

Όταν όμως ο σεβασμός για τους “κατέχοντες την πόλι” θεούς και ήρωες, σβήνει με την ανάπτυξη της ατομικής ελευθερίας και γίνεται ό,τι κάθε φορά “έδοξε τη Βουλή και τω Δήμω”, χωρίς αναφορά στον εναρμονιστικό ιερό Κοινό Λόγο, αρχίζει και η κατάρρευση. Είναι η φάση της σοφιστικής, του απόλυτου σχετικισμού και της εξαχρείωσης. Απομυθοποιείται ο μυθικός κινητήρας της ελληνικής εξατομίκευσης: ο ομηρικός μύθος. Αναιρείται τότε η ίδια η βάση της ελληνικής ατομικότητας. Το άτομο και η Πόλις αποσυντίθενται. Η αυτονομία, η ατομική-συλλογική, καταλύεται. Η σωκρατική φιλοσοφία, της στροφής στον έσω άνθρωπο, θα είναι και το κύκνειο άσμα του ελληνικού ατομικισμού.

Στον νεωτερικό πολιτισμό Θα συμφωνούσα με τον Τόυνμπη ότι η νεωτερικότητα γεννήθηκε ως αντίδραση-απηύδησμα στους θρησκευτικούς πολέμους, διαπίστωση που εξηγεί πολλά.

Είναι κατ’ αρχάς μια ακατάσχετη ορμή προς την ατομική ελευθερία. Γέννηση νέας ατομικότητας. Εντελώς αινοφανούς χαρακτήρα. Ποιος είναι; Είναι η μηχανική-διαμεσολαβημένη αυτοαναφορικότητα. Εξηγούμαι:

Η αυτοαναφορικότητα είναι ένα αίτημα απόλυτης αυτονομίας. Απόλυτης απελευθέρωσης. Από κάθε φυσικό και μεταφυσικό περιορισμό. Απελευθέρωση από τον απόλυτο “άλλο” (θεό). Από τον κοσμικό “άλλο” (φύση). Από τον κοινωνικό “άλλο” (κράτος, δυνάστη κ.τ.λ.). Από τον απέναντί μου “άλλο” (πλησίον). Με σκοπό “τη γλυκειά απόλαυση ενός επίγειου στέμματος” (Marlowe). Την “εγγύηση της ιδιωτικής απόλαυσης” (Μπ. Κονστάν).

Πώς; Φτιάχνοντας έναν ειδικό τεχνητό κόσμο, με βάση αυτήν ακριβώς την προδιαγραφή, μέσα στον οποίο θα αυτοεγκλειστεί η αυτοαναφορική ατομικότητα. Η ιστορία αυτού του τεχνητού κόσμου θα είναι επιφορτισμένη με ένα μοναδικό “τέλος” (σκοπό): να πραγματώσει την αυτοαναφορική αυτονομία. Η νεωτερική ιστορία θα είναι έτσι ο φορέας μιας εκκοσμικευμένης μεσσιανικής εσχατολογίας. Αλλά ποιος θα είναι ο νεωτερικός Μεσσίας; Μας είναι γνωστός: είναι η Επιστήμη και η Τεχνολογία, που “θα μας λύσουν όλα τα προβλήματα”.

Αναλυτικότερα: Η ατομική αυτονομία είναι εδώ μετοχή στη συλλογικά κατακτημένη αυτονομία, έναντι του “άλλου” γενικά (: απόλυτου, φυσικού, κοινωνικού, πλησίον). Ενώ η ελληνική είναι, απλώς, μετοχή στην συλλογική αυτονομία έναντι του άλλου-γειτονικού συλλογικού (χωριστικός πατριωτισμός).

Ενώ η ελληνική ατομική αυτονομία επιτυγχάνεται στο εσωτερικό του αυτόνομου συλλογικού (πόλεως) μέσω του συντονισμού με τον κοσμικό Κοινό Λόγο, η νεωτερική επιτυγχάνεται μέσω του συντονισμού με τον εσχατολογικό λόγο της ιστορικής προόδου.

Θεμέλιο του πρωτότυπου νεωτερικού εγχειρήματος είναι η μη σχέση,2 ο αποκλεισμός του άλλου, ως άλλου, από τη δόμηση του κοινωνικού πεδίου. Ο φόνος του άλλου (του θεού, της φύσης, του πλησίον). Κόλαση είναι ο άλλος, λεει ο Σαρτρ. Η κόλαση βρίσκεται στην εγγύτητα. Τρεις στο ίδιο κελί, λεει πάλι ο Σαρτρ. Ενώ στους Έλληνες η εγγύτητα των προσώπων είναι παράδεισος. Κόλαση είναι το να είστε πλάτη με πλάτη και να μη βλέπει ο ένας το πρόσωπο του άλλου (Γεροντικό). Εκεί συν τρεις δεν κάθονται συν δυο δεν κουβεντιάζουν (Δημοτικό τραγούδι).

Αλλά πώς στήνεται κοινωνία πάνω στην απαλοιφή της σχέσης; Γίνεται: α) Δια της εκδοχής απάντων ως αυτοαναφορικών ατόμων, ως εχόντων τόση αυτάρκεια που η σχέση δεν υπεισέρχεται στον ορισμό τους. β) Με τον αποκλεισμό της εγγύτητας, η οποία θα αποκάλυπτε την απεχθή ετερότητα του άλλου, ως περιορισμό της ατομικής αυτονομίας. γ) Με την αυτοεπιβεβαίωση της αυτοαναφορικής ατομικότητας ως διαρκούς φόνου του άλλου.3

Ο αποκλεισμός της εγγύτητας του άλλου διασφαλίζεται με την απρόσωπη-μηχανική διαμεσολάβηση των σχέσεων. Ανάμεσα σε όλες τις ανάγκες μου και στον άλλο μπορούν κάλλιστα να παρεμβληθούν απρόσωπα συστήματα, που να τις διαχειρίζονται. Αρκεί να χρησιμοποιηθεί το είδος νοήσεως που καλούμε Ratio (προσομοιωτική-τυποποιητική-αλγοριθμική σκέψη).

Το τρίτο στοιχείο, η φονική αυτοεπιβεβαίωση, επιτυγχάνεται με τον θεσμοποιημένο ανταγωνισμό (αγοράς και πολιτικής). Με τον Καπιταλισμό, ως γενίκευση της εμπορευματοποίησης. Ο άλλος-πλησίον είναι θήραμα. Σκοτώνοντάς τον, συμβολικά και οικονομικά, επιβεβαιώνω τη δική μου άσχετη ατομικότητα.

Στο μοντέλο αυτό, η αντικειμενικά καταστροφική δράση του διατομικού ανταγωνισμού, και κατ΄ επέκταση η αντίθεση ελευθερίας-δικαιοσύνης, επιδέχεται άλλο και μάλιστα παραγωγικό χειρισμό. Λύνεται με φυγή προς τα μπρος. Με όλο και μεγαλύτερη ανάπτυξη συστημάτων.

Το νεωτερικό εγχείρημα πετυχαίνει: Αυξάνει συνολικά την αυτονομία έναντι των μεταφυσικών και φυσικών δυνάμεων. Ελπίζεται ότι τελικά θα νικηθεί ο θάνατος. Ο νεωτερικός κόσμος, ενσωματώνοντας τους αντίστοιχους άλλους, μοιάζει να αγγίζει ήδη την αθανασία. Παραπέρα: το κάθε άτομό του μπορεί, χάρη στην επιστήμη, να αποφύγει κάποτε τον θάνατο, καθώς αργά ή γρήγορα θα ανακαλυφθεί το γονίδιο του θανάτου (εσχατολογία). Άλλωστε μια μηχανή δεν πεθαίνει όταν υπάρχουν ανταλλακτικά.

Αλλά πού βρίσκεται το Τραγικό στη νεωτερικότητα; Στις λεγόμενες “παρενέργειες” του όλου εγχειρήματος. Τα προβλήματα μετατοπίζονται στο “εξωτερικό” άλλο: στο “περιβάλλον”, τον βιόκοσμο και στη μη νεωτερική ιστορικότητα. Τα αποτελέσματα είναι απτά σε δύο επίπεδα:

Αντίφαση βιόσφαιρας-τεχνόσφαιρας. Η κατάρρευση της πρώτης, υπό το βάρος της δεύτερης, γίνεται όλο και πιο πιθανή.

Αντίφαση εξατομίκευσης-συστημάτων, επειδή εσωτερικεύεται η μηχανική διαμεσολάβηση των σχέσεων. Οι σχέσεις ανάμεσα στα μόρια της ψυχής διαμεσολαβούνται από τα εξωτερικά συστήματα. Η ατομική σωματοψυχή στρεβλώνεται. Υπαναπτύσσεται π.χ. το συναισθηματικό και κυρίως η αυθυπερβατική τάση του ανθρώπου. Αυτό που είναι ο υποστατικός του άξονας, κατά την Ορθόδοξη παράδοση. Ο υπαρξιακός χρόνος διασπάται σε χρονοανταλλακτικά συστημάτων. Ο εσωτερικός άνθρωπος απονεκρώνεται και έχουμε τον κούφιο άνθρωπο του Τ. Σ. Έλιοτ.

Σαν αποτέλεσμα τελικώς εξαντλείται ο εωσφορικός μυθικός κινητήρας της νεωτερικής εξατομίκευσης. Άρχισε πλέον το τέλος της. Εισβάλλει το Τραγικό, ως αδυναμία συντονισμού του εξουθενωμένου-μεταμοντέρνου νεωτερικού ατόμου με τον εσχατολογικό λόγο της νεωτερικότητας.

Συμπέρασμα Το ελληνικό άτομο κατέρρευσε. Η δυναμική της κατάρρευσης δεν είχε θίξει τον αμεσο-σχεσιακό προσανατολισμό του. Γι αυτό μπόρεσε να αναγνωρίσει στο χριστιανικό Πρόσωπο την ανθρωπολογική του διέξοδο. Είχαμε έτσι τη βυζαντινή σύνθεση. Άλλα χίλια χρόνια ελληνικού πολιτισμού.

Το νεωτερικό άτομο μπήκε κι αυτό στη φάση της ολοκλήρωσης-κατάρρευσης. Η δυναμική της δεν έθιξε όμως ακόμη σοβαρά τη μηχανοκρατική εσχατολογία του. Ακόμη πιστεύει στον τεχνολογικό μεσσιανισμό. Αυτό είναι πιθανό να μας οδηγήσει στον μετάνθρωπο. Στον μετανεωτερικό αυτό εφιάλτη.

Το ζητούμενο είναι η προσωποκεντρική διέξοδος. Δεν το λεει ο Παπαϊωάννου. Δεν “τα είπε όλα” ο άνθρωπος.4 Αυτό το άφησε σε μας. Το ζητούμενο είναι να αρθεί ο σύγχρονος άνθρωπος πάνω από τα συστήματα μέσα κι έξω του. Να υπερβεί τη μηχανική απρόσωπη σχεσιοκρατία Κι αυτό είναι τραγικό, γιατί δεν μπορεί να το κάνει με τα μέσα που γνωρίζει. Δεν διανοείται ότι η σωτηρία του είναι να μετατρέψει το φέρετρό του, το μηχανοποιημένο αυτοαναφορικό εγώ του, σε σωσίβιο για να ζήσει ο απέναντί του ατομικός και συλλογικός άλλος.5


ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Κώστας Παπαϊωάννου, Κόσμος και Ιστορία, ελληνική κοσμολογία και δυτική εσχατολογία. Εναλλακτικές εκδόσεις, Αθήνα 2000.

2. Χρήστος Γιανναράς Η απανθρωπία του δικαιώματος κ.ά.

3. Ηλίας Παπαγιαννόπουλος, Έξοδος θεάτρου. Ίνδικτος Αθήνα 2000.

4. Για τη συνολική άποψη του Παπαϊωάννου, πρώιμα διατυπωμένη βλ. Ο άνθρωπος και ο ίσκιος του. Εναλλακτικές εκδόσεις.

5. Ηλίας Παπαγιαννόπουλος, ό.π.

* Το κείμενο αποτελεί εισήγηση του συγγραφέα στην παρουσίαση του βιβλίου του Παπαιωάννου, που έγινε τον Μάρτιο του 2001. Για το βιβλίο μίλησαν ακόμα οι Γιώργος Καραμπελιάς και Χρήστος Γιανναράς.

  • No comments found

Leave your comments

Post comment as a guest

0
Your comments are subjected to administrator's moderation.
terms and condition.

Ἐτικέτες Συγγραφέων

Agamben   Alicin   Badiou   Barth   Bell   Berdyaef   Breck   Buntig   Chesterton   Clement Steiner   Dworkin   Elliot   Ellul   Evdokimov   Heidegger   Lacan   Lash   LeGoff   Lepeltier   Levinas   Losky   Malson   McGilchrist   Muse   Orwell   Pastoureau   Polony   Popper   Postman   Rawls   Rifkin   Sherrard   Skolimowski   Smith   Solzhenitsyn   Swartz   Szazs   Tarkofsky   Unger   Weil   Zirar   Zoja   Αγγελής Δ.   Αμάραντος Σ.   Ανδρουλιδάκης Α.   Ανδρουλιδάκης Κ.   Αρανίτσης Ε.   Βαμβουνάκη Μ.   Βαρδής Μ.   Βαρθαλίτης Γ.   Βιρβιδάκης Στ.   Βραχνός Κ.   Γεωργίου Θ.   Γρηγοράτος Μ.   Δανέζης Μ.   Διαμαντής Α.   Ζάχος Κ.   Ζιώγας Απ.   Ζουράρις Κ.   Ζώης Ι.   Ιωάννου Δ.   Ιωαννίδης Γ.   Καλογερόπουλος Α.   Καραμπελιάς Γ.   Καστρινάκης Γ.   Κατρούτσος Χρ.   Κιουρτσάκης Γ   Κομνηνός Στ.   Κονδύλης Π.   Κοροβίνης Β.   Κοσμόπουλος Δ.   Κουτρούλης Σ.   Κουτσουρέλης Κ.   Κούκος Σ.   Κυριαζόπουλος Σ.   Κωνσταντούδης Β.   Κόσσυβα Σ.   Λυγερός Ν.   Μαλεβίτσης Χ.   Μανουσέλης Σ.   Μαυρίδης Ν.   Μαυρόπουλος Δ.   Μητραλέξης Σ.   Μπάρλας Γ.   Μπαλτάς Δ.   Μπλάθρας Κ.   Ναξάκης Χ.   Νευροκοπλή B.   Ντόκος Γ.   Ξυδάκης Ν.   Παντούλας Θ.   Παπαγιάννης Α.   Παπαθανασίου Θ.   Παπαναγιώτου Ι.   Πρεβελάκης Γ.Σ.   Προγκίδης Λ.   Σακελλαρίου Μ.   Σαλεμής Γ.   Σκλήρης Δ.   Σουφλέρης Στ.   Σταματελόπουλος Λ.   Σταυρόπουλος Β.   Σχοινάς Φ.   Τάσης Θ.   Τσιρόπουλος Κ.   Τσιτσίγκος Σ.   Φαραντάκης Π.   Φεραίος Χ.   Χαραλαμπίδης Κ.   Χατζηαντωνίου Κ.   π. Γιάγκου Β.   π. Γκανάς Ε.   π. Γοντικάκης Β.   π. Ζηζιούλας Ι.   π. Θερμός Β.   π. Παπαδόπουλος Χ.   π. Φάρος Φ.   JoelLipman.Com

Εισάγετε έγκυρο email για την εβδομαδιαία ενημέρωση. (Ελέγχετε τα spam ή τα promotion emails σας)
Η εβδομαδιαία αντιφωνική επισκόπηση καταχωρείται συνήθως στα spam ή στα promotion emails σας.
Άρης Νούλης
Και διηγώντας τα να κλαις.
Τι άλλο να πω παρά ευχαριστώ για την θερμή αλλά ψύχραιμη παρουσίαση των ...
ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ
Πολύ ωραίο άρθρο. Θα μπορούσε να είναι θέμα μελέτης διεπιστημονικής ομάδας εργασίας σε βάθος, Το θέμ...
Α. Παπαγιάννης
Ευχαριστώ και τους δυο για τα σχόλια. Το κείμενο δεν γράφτηκε ως διεξοδική ανάλυση όλων των συνιστωσ...
Φώτης Σχοινᾶς
Ἐξαιρετικό το κείμενο τοῦ Τάκη Θεοδωρόπουλου. Καθαρή σκέψη και εὔστοχος προβληματσμός για την κλασσ...
Μπάμπης Παπαχαραλάμπους
Πολύ ενδιαφέρουσα συνάντηση. Μόνο που με ξένισε πολύ ο κύριος Σαμάντης, που από ότι είδα εκπροσωπούσ...
Άρης Νούλης
ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ.
Θεσπέσιο κείμενο. Ουσιώδες και αληθινό.
Το Θαύμα - όνειρο στο κείμενο - η αληθινή ουσί...
Κατερινα Κοπασακη
Ανάλυση, με μεγάλη αφαίρεση εθνικών, ιστορικών, πολιτικών, κοινωνιολογικών στοιχείων με αναφορά στις...