Δημήτρης Μουρούλης

Έχετε νιώσει πως παίζετε σε προδιαγεγραμμένο σενάριο ταινίας; Αυτή η αίσθηση είχε καταλήξει να μου γίνει έμμονη ιδέα στα εφηβικά μου χρόνια. Κι αυτό, σε σημείο του να νιώθω πως δεν μπορώ παρά να παρακολουθώ σαν θεατής τα γεγονότα που εκτυλίσσονται γύρω μου, συμπεριλαμβανομένων των δικών μου ενεργειών

Ρίζα αυτής της ασφυκτικής φυλακής μου ήταν ο θετικός τρόπος με τον οποίο σκεπτόμουν (και σκέπτομαι) κι η αδυναμία της λογικής μου να συμβιβάσει την έννοια της αιτιοκρατίας (δηλ. της παραδοχής ότι η φυσική πραγματικότητα λειτουργεί με απαρέγκλιτους νόμους) μ' αυτήν της προσωπικής μου ελευθερίας.

Το σκεπτικό ήταν το εξής: Εφ' όσον η φύση λειτουργεί βάσει κάποιων νόμων και κάθε αίτιο δεν μπορεί παρά να έχει ένα συγκεκριμένο αποτέλεσμα, κάθε εκδήλωση των πραγμάτων, είτε αυτή είναι οι καιρικές συνθήκες, είτε η εκδήλωση αγάπης από μέρος κάποιου φίλου, δεν είναι παρά το μαθηματικό αποτέλεσμα κάποιων πολύπλοκων φυσικοχημικών εξισώσεων. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα απ΄ την αρχή.

Η κλασσική φυσική δέχεται ότι κάθε φυσικό φαινόμενο καθορίζεται από κάποιο νόμο. Η τροχιά των πλανητών γύρω από τον ήλιο καθορίζεται από το νόμο της παγκόσμιας έλξης και την αδράνεια, η βροχή προκαλείται από τη ψύξη των μορίων των υδρατμών στα σύννεφα, η ζέστη της φωτιάς οφείλεται στην απελευθέρωση της ενέργειας που προξενεί η χημική αντίδραση της καύσης. Προχωρώντας τώρα σε πολυπλοκότερα συστήματα, το κύμα στην ακτή της αμμουδιάς, ο ρυθμός ή η αρρυθμία του, το σχήμα η δύναμη του κι ο ήχος που κάνει όταν σκάει στην άμμο, όλ' αυτά θα ήταν απόλυτα προβλέψιμα αν υποθέταμε πως ξέραμε όλους τους νόμους κι όλες τις παραμέτρους της φυσικής πραγματικότητας. Έτσι, και το κύτταρο είναι απλά μια τέλεια χημική μηχανή κι όλες οι συναρπαστικές εκδηλώσεις του είναι αποτέλεσμα κάποιων μηχανιστικών νόμων της φύσης. Ο άνθρωπος δεν είναι παρά μια καταπληκτικά οργανωμένη ομάδα τέτοιων κυττάρων και δεν μπορεί παρά να υπακούει στην ίδια νομοτέλεια που κυριαρχεί στα δομικά του στοιχεία. Μ' αυτό το σκεπτικό, δεν μπορεί να επιλέξει αν θα αγαπήσει ή δεν θ' αγαπήσει, αν θα σπουδάσει, θα περπατήσει, ή αν θα γράψει ένα άρθρο, όπως ακριβώς η φωτιά δεν μπορεί να διαλέξει να μην εκπέμπει θερμότητα. Οι ίδιες οι ζωές μας καταλήγουν με αυτό το σκεπτικό να είναι μια ταινία με προδιαγεγραμμένο σενάριο το οποίο είχε ήδη καθοριστεί από την πρώτη στιγμή της ζωής του σύμπαντος. Λειτουργούμε σαν τα ντόμινο που στήθηκαν στη σειρά και όλη η πορεία της πτώσης τους καθορίζεται από το στήσιμο τους και το σπρώξιμο του πρώτου. Η συνείδηση κι η βούληση δεν είναι παρά ψευδαισθήσεις, μια αυταπάτη πολύπλοκων συμπλεγμάτων της ύλης που «κατάφεραν» να πείσουν τον εαυτό τους πως είναι ελεύθερα.

Εδώ, βέβαια, ακούμε συνήθως μιαν απάντηση που μου φαίνεται κάπως αφελής. Ότι δηλαδή ο άνθρωπος έχει πνεύμα και ότι η αρχή της αιτιότητας, που μπορεί να ισχύει στη φύση, δεν μπορεί να επεκτείνεται στον πνευματικό κόσμο. Ότι τελικά το αν υπάρχει αυστηρή ή όχι σύνδεση αιτίων και αιτιατών στον κόσμο του πνεύματος δεν πρέπει να σχετίζεται με το πως λειτουργεί ο φυσικός κόσμος. Η δική μου αντίρρηση είναι η εξής: Αν η ψυχή του ανθρώπου εκδηλώνεται και μέσω των πράξεων του (δηλαδή μέσω της επίδρασης των ενεργειών του στον υλικό κόσμο), η ελευθερία του δε θα παραβίαζε την υποθετική αιτιοκρατία της υλικής πραγματικότητας; Αν π.χ. οι νόμοι της χημείας και της βιοηλεκτρονικής καθόριζαν ότι ο εγκέφαλος μου θα λειτουργούσε έτσι ώστε ν' «αποφασίσει» να δολοφονήσει κάποιον, η ψυχή δεν θα παραβίαζε αυτή την αιτιοκρατία αν οδηγούσε αυτό το συνοθύλευμα της ύλης, που αποτελεί το σώμα μου, στο να μην το κάνει; Μ' αυτό το σκεπτικό, η παραδοχή της ελευθερίας της ψυχής του ανθρώπου έχει σαν πόρισμα την απόρριψη της αρχής της αιτιότητας στο σύμπαν. Κι αντίστροφα (για την ακρίβεια, αντιθετοαντίστροφα), η αρχή της αιτιότητας φαίνεται να μην αφήνει περιθώρια ελευθερίας στον άνθρωπο. Γιατί λοιπόν να πασχίζω να τα γράφω όλ’ αυτά; Αφού αν είναι έτσι, ό,τι είναι να γίνει, θα γίνει! 

Η  φυσική του 20ου αιώνα (και συγκεκριμένα η κβαντομηχανική με την αρχή της αβεβαιότητας) άνοιξε μια προοπτική σ' αυτό το «αδιέξοδο». Ένα βασικό αξίωμα της κβαντομηχανικής ορίζει ότι ο ταυτόχρονος και απεριόριστα ακριβής προσδιορισμός όλων των παραμέτρων μιας κατάστασης (π.χ. της ταχύτητας και της θέσης ενός σωματιδίου) είναι αδύνατος. Έτσι, για να ξεπεραστεί η απροσδιοριστία που προκύπτει, εισάγεται η έννοια της πιθανότητας. Και είναι θεμελιακής σημασίας το γεγονός ότι ο πιθανοκρατικός χαρακτήρας της κβαντομηχανικής δεν είναι αποτέλεσμα ατέλειας των μετρικών μας οργάνων ή έλλειψης επαρκούς υπολογιστικής ακρίβειας, αλλά είναι μέσα στην ίδια τη φύση των πραγμάτων. Έτσι, λοιπόν, προκύπτει ένα νέο δεδομένο. Αφού η ίδια η φύση των πραγμάτων -ή έστω, για να μην είμαστε απόλυτοι, η αδυναμία της ανθρώπινης σκέψης- δεν μπορεί να μας δώσει ακριβή στοιχεία αντίληψης των φαινομένων, ποιοι λόγοι επιβάλλουν την παραδοχή της αρχής της αιτιότητας; Το να δεχτούμε πλέον ότι η φύση λειτουργεί αιτιοκρατικά, θα ήταν το ίδιο αυθαίρετο, από επιστημονική άποψη, με το να υποστηρίξουμε ότι δεν λειτουργεί αιτιοκρατικά. Κατ' ανάγκη καταλήγουμε στο ότι αυτό το ζήτημα είναι κάτι πέρα και πάνω από την επιστήμη, καταντά δηλαδή θέμα της μεταφυσικής και της φιλοσοφίας.

Η αρχή της αιτιότητας, λοιπόν, στην οποία επί χιλιετίες στηρίζονται οι φυσικές επιστήμες απορρίφθηκε σταδιακά από την πλειοψηφία των επιστημών. Η ανθρώπινη σκέψη έμοιασε να παλινδρομεί σ' ένα σκεπτικό που για τον επιστήμονα του 19ου αιώνα φαινόταν αφελές έως παράλογο: στο ότι κάθε συγκεκριμένο αίτιο μπορεί να έχει διάφορα αποτελέσματα. Πράγματι μοιάζει άτοπο. Το σύμπαν μοιάζει να στερείται λογικής, να στερείται αρχής. Κι αν δεν κάνω λάθος, αυτό ήταν το σκεπτικό που οδήγησε τον Αϊνστάιν στο περίφημο «Δεν μπορώ να πιστέψω πως ο Θεός παίζει ζάρια». Ωστόσο, νιώθω πως αυτή η απροσδιοριστία θα μπορούσε να γίνει κατανοητή σαν η ελευθερία του Θεού μέσα στον κόσμο (Sorry Einstein -πάντα ήθελα να το πω αυτό). Ίσως δηλαδή, αυτή η πραγματικότητα να μην είναι ένδειξη τυχαιότητας, αλλά μιας παρουσίας. Ίσως είναι ένδειξη πως ο Θεός δεν άφησε τον κόσμο στη μοίρα του, όπως υποστηρίζει η φιλοσοφία του Δεϊσμού, αλλά ότι ενεργεί διαρκώς μέσα σ' αυτό ακόμη και σε μικροσωματιδιακό επίπεδο.  

Αν τώρα συνδυάσουμε αυτά τα δεδομένα με τα πορίσματα της θεωρίας του Χάους, αυτή η επίδραση στον μικρόκοσμο θα μπορούσε να έχει δραματικές «επιπτώσεις» στη ζωή μας. Η θεωρία αυτή διερευνά το πώς μια απειροελάχιστη διαφοροποίηση στις αρχικές συνθήκες ενός ασταθούς συστήματος μπορεί να προκαλέσει μια εντελώς διαφορετική ροή των πραγμάτων. Για παράδειγμα, ένα φτερούγισμα μιας πεταλούδας στην αυλή μας θα μπορούσε μετά από μερικά χρόνια να «προκαλέσει» τυφώνα στην Αμερική(!!). Έτσι, η «ασήμαντη» διαφοροποίηση στη θέση κάποιων ηλεκτρονίων στον εγκέφαλό μας θα μπορούσε να κάνει τη διαφορά μεταξύ του να δολοφονήσουμε κάποιον ή όχι. Ακόμη και τα θαύματα του Χριστού (το ότι περπάτησε στη θάλασσα ή το ότι μπήκε στο υπερώο) αν και είναι, από στατιστική άποψη, εξωφρενικά απίθανα (όπως και το να πάμε εκδρομή στις Πρέσπες και να τις δούμε να εξαχνώνονται ακαριαία γιατί «έτυχε» να δημιουργηθεί κενό αέρος πάνω από την επιφάνεια τους), δεν έρχονται σ' αντίθεση με τους νόμους της σύγχρονης φυσικής.

Αν, λοιπόν, η ίδια η φύση λειτουργεί μ' αυτήν την απροσδιοριστία, και μάλιστα απορρίψω και την αρχή της αιτιότητας, τι μ' εμποδίζει να δεχτώ τελεσίδικα την ελευθερία στην ανθρώπινη συμπεριφορά; Θά 'θελα να θέσω δύο σοβαρές αντιρρήσεις. Η «ελευθερία του Θεού» για την οποία μίλησα πριν, θα μπορούσε να είναι καταλυτική και να μην αφήνει περιθώρια ελευθερίας στον άνθρωπο. Θα μπορούσαμε, δηλαδή, να γλιτώνουμε απ' την αιτιοκρατία, αλλά να μας καθορίζει η ίδια η «ελευθερία του Θεού». Μια τέτοια ελευθερία θα λειτουργούσε για μας σαν μια αιτιοκρατία με διαφορετικό όνομα. Αλλά και εντελώς υλιστικά να δούμε το θέμα, το ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν θα μπορούσε να καθοριστεί εκ των προτέρων, δεν συνεπάγεται τη δική μας ελευθερία. Γιατί φρονώ πως δεν μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι ένα σωματίδιο κάνει «ό,τι θέλει» και πολύ περισσότερο ότι έχει βούληση επειδή δεν μπορεί να προβλεφθεί η συμπεριφορά του. Και στο κάτω - κάτω ελεύθερος άνθρωπος, για μένα τουλάχιστον, δεν είναι αυτός που κάνει «ό,τι τύχει» ή «ό,τι τού 'ρθει» ακριβώς επειδή η ελευθερία προϋποθέτει πρόσωπο, και το πρόσωπο δεν είναι απλώς απρόβλεπτο αλλά και ικανό να επιλέγει. Θα μπορούσε λοιπόν η μη προβλεψιμότητα της ανθρώπινης φύσης να μην οφείλεται στο ότι υπάρχει κάποια βούληση που αλληλεπιδρά σε μικροσωματιδιακό επίπεδο με τον εγκέφαλο, αλλά να είναι αποτέλεσμα του ότι μέσα σ’ αυτόν εκτυλίσσονται τυχαία μικροσωματιδιακά «παιχνίδια». Έτσι το μόνο που φαίνεται να εξασφαλίζουμε μ' αυτούς τους συλλογισμούς είναι το ότι δεν είμαστε σίγουροι πως είμαστε ανελεύθεροι. Τέλος πάντων. Είναι κι αυτό ένα βήμα. 

Ωστόσο, όλο αυτό το σκεπτικό, μου φαίνεται ότι κρύβει μια παγίδα. Κι αυτή είναι ότι μοιάζει να ταυτίζει την πραγματική φύση και την αλήθεια με αυτό που μπορούμε να ερευνήσουμε. Αυτό είναι εντελώς αυθαίρετο, γιατί όπως ο κόσμος που ζούμε θα μπορούσε να υπάρχει ακόμη κι αν δεν ζούσαμε μέσα σ' αυτόν, και επομένως δεν θα τον αντιλαμβανόμασταν, έτσι μπορεί κάλλιστα να υφίστανται άλλες πραγματικότητες κι αλήθειες που δεν μπορούμε να συλλάβουμε. Μπορεί εμείς να νομίζουμε ότι αν ρίξουμε ένα κέρμα, θα πέσει κορώνα ή γράμματα. Ίσως κάποιοι σκεφτούν ότι μπορεί να σταθεί όρθιο. Πιθανώς όμως ποτέ να μην φανταστούν ότι το κέρμα ίσως κοπεί στη μέση μόλις το πετάξουμε ή ότι θα λιώσει μέχρι να πέσει ή ακόμη ότι μια ριπή ανέμου θα το πάρει στέλνοντας το στο μεσοδιάστημα. Μ' αυτό το σκεπτικό, η αρχή της αιτιότητας μπορεί ούτε να ισχύει, ούτε να μην ισχύει. Κι ίσως το να ψάχνουμε να βρούμε απαντήσεις σε τέτοιου είδους ερωτήματα, αποκλείοντας την πιθανότητα της υπέρλογης πραγματικότητας, να είναι τόσο μάταιο, όσο και το να αναρωτιόμαστε με ποια πλευρά έπεσε το κέρμα, τη στιγμή που αιωρείται κάπου κοντά στον Κρόνο...

πηγή : www.methexi.gr

People in this conversation

  • Γιάννης Παπαδάκης

    Ενδιαφέρον και καλογραμμένο άρθρο. Ο προβληματισμός έχει τεθεί προ πολλού (περί αιτιότητας) και πάμπολλα βιβλία έχουν γραφτεί επ' αυτού, πολλά απο αυτά επιστημονικά. Ακόμα και στα αμιγώς επιστημονικά τα πράγματα αρχίζουν να θολώνουν όταν κάποιος συνεχίζει να αναζητεί θεωρίες που είτε να εξηγούν πλήρως τις φυσικές παρατηρήσεις σε μικρο/μακρο κλίμακα είτε να τις προβλέπουν. Σε διαφορετικό βαθμό ο καθένας μας -με όσα έχει διαβάσει και ότι εμπειρίες έχει αποκομίσει- αισθάνεται άβολα όταν οι απαντήσεις σε κρίσιμα ερωτήματα δεν ικανοποιούν και ψάχνει να βρεί κάτι πληρέστερο. Αν δε το "άβολο" επιμένει, περνάει κανείς και όλη του τη ζωή του ακόμα αγωνιώντας (νοητικά) να βρεί μια ικανοποιητική απάντηση στα πάγια ερωτήματα που προκύπτουν όταν μελετούμε τη φύση της Φύσης σε οποιαδήποτε χωρο-χρονική κλίμακα, απο τις μαύρες τρύπες, τη βαρύτητα και τη σκοτεινή ενέργεια μέχρι τα κβαντικά σωματίδια και τις αλληλεπιδράσεις τους. Στην πορεία αναγκάζεται κανείς να μελετήσει τους Heisenberg, Godel, Chaitin, Hawking, Penrose, Susskind κλπ. για να βγάλει άκρη (αν βγάλει).

    Ακόμα και τότε όμως, ορισμένα θέματα παραμένουν ανοικτά, πχ. η ελεύθερη επιλογή, η συνείδηση, η έννοια της αλήθειας, του Θεού για να θίξω μόνο μερικά απο αυτά.

    Πέρα απο τα παραπάνω γενικά σχόλια, αυτό που θα ήθελα να προσθέσω -ως νέα προσέγγιση;- είναι να δούμε το όλο θέμα διαφορετικά. Η Λογική λειτουργεί μόνο και εφόσον υπάρχουν κατηγορίες (νοητών) και κανόνες συσχετισμού (σχέσεις) μεταξύ των κατηγοριών αυτών. Και στα δύο όρια, όταν δηλαδή οι κατηγορίες είτε τείνουν στο άπειρο (όχι με την μαθηματική έννοια αλλά με την έννοια ότι η χρήσιμη ενέργεια του σύμπαντος δεν αρκεί για την αποτύπωσή τους) είτε συνθλίβονται σε μία, η Λογική αυτοκαταργείται. Παρεπιπτόντως το ίδιο συμβαίνει -για άλλους λόγους- και με τον Έρωτα αλλά δεν επεκτείνομαι σε αυτό εδώ. Το καλύτερο λοιπόν είναι να δούμε το θέμα ως μια βελτιστοποίηση (optimization) υπο περιορισμούς (under constraints) και να μελετήσουμε τι ακριβώς συμβαίνει καθώς αφαιρούμε περιορισμούς "μέχρι εκεί που δεν πάει άλλο". Αυτο το τελευταίο είναι σημαντικό να μας απασχολήσει. Ίσως ούτε η αρχή της απροδιοριστίας, ούτε η βαρύτητα, ούτε η κυματοσυνάρτηση, ούτε η αιτιότητα, ούτε η ύπαρξη παρατηρητών (παράδοξο του Schrodinger) ούτε η αδυναμία της λογικής να ερμηνεύσει την αλήθεια (Godel) αποτελούν εκδοχές αυτού του "κατώτερου ορίου". Η προσωπική μου άποψη είναι ότι με μοναδικά εφόδια τον δεύτερο νόμο της Θερμοδυναμικής (εντροπία), τη διατήρηση της Ενέργειας και το γεγονός ότι τίποτα δεν διαδίδεται στο χώρο ταχύτερα απο την ταχύτητα του φωτός αρκούν για να περιγράψει κανείς πολλούς απο τους κατώτερους (downstream) νόμους και φαινόμενα αλλά ίσως και να διακρίνει την βαθύτερη ουσία της φύσης. Το πρώτο περιορίζει το σύμπαν να κινείται προς μια κατεύθυνση και μόνο, τον πλήρη εκδημοκρατισμό της Ενέργειας στο χωροχρόνο (= Θερμοδυναμικό θάνατο), το δεύτερο περιορίζει το συμπαν σε επίπεδο συσχετισμών φαινομένων ενώ το τρίτο περιορίζει τον μέγιστο ρυθμό σε οποιεσδήποτε αλλαγές καταστάσεως. Απο εκεί και ύστερα το κρίσιμο ερώτημα είναι, δεδομένων αυτών, τι ακριβώς προσπαθεί να επιτύχει (βελτιστοποιήσει) το σύμπαν; Το επίσης ενδιαφέρον είναι τα ερμηνεύσει κάποιος όχι μόνο φαινόμενα φυσικά αλλά και ανθρώπινα, όπως πχ. αλήθεια, συνείδηση, ελευθερία, Θεός κλπ. Αν τώρα μέσα στις πολλές απαντήσεις που χωρούν στα ερωτήματα αυτά υπάρχουν και ορισμένες που ξεχωρίζουν για εμάς του ανθρώπους ως είδος, αυτό ίσως είναι αρκετό για να δικαιολογήσει την προσπάθεια για να βρούμε ικανοποιητικές απαντήσεις έστω και αν οι μέθοδοί μας, τα νοητικά μας εργαλεία αλλά και οι αντιληπτικές μας δυνατότητές μας είναι τραγικά περιορισμένες και καθόλου αλάνθαστες.

    0 Like
  • Περαστικός

    " Απο εκεί και ύστερα το κρίσιμο ερώτημα είναι, δεδομένων αυτών, τι ακριβώς προσπαθεί να επιτύχει (βελτιστοποιήσει) το σύμπαν;"
    Απ : την αυτοσυνειδησία του , προφανώς. Ξεκινώντας από την πλήρη ανυπαρξία συνείδησης ,περνώντας μέσα από την ποσοτικοποιημένη συνείδηση που αναδύεται στα έμβια όντα (προσωρινά ενάντια στην εντροπία) , και καταλήγοντας ίσως (;) στην καθολικη διάχυτη συνείδηση. Αυτό το τελευταίο,ναι, αν και όποτε θα γινόταν θα μπορούσε να ονομαστεί "Θεός". Μέχρι τότε έχουμε ένα ανώριμο, αντιφατικό, απροσάρμοστο σύμπαν.

    "Τίποτα δεν διαδίδεται στο χώρο ταχύτερα από τη ταχύτητα του φωτός" - απ' όσο γνωρίζουμε ως τώρα. Είναι ένα αξίωμα, μια παραδοχή, μια πίστη. Αλλιώς δεν βγαίνουν οι εξισώσεις.

    0 Like
  • Γιάννης Παπαδάκης

    Συμφωνώ και επαυξάνω. Οι εξισώσεις πάντα θα ανατρέπονται αλλά και πάντα θα βγαίνουν: είναι εκ κατασκευής "καθρέπτες" των φαινομένων. Ο Αϊνστάιν τις ανέτρεψε όταν επέμενε στην σταθερότητα του c (ταχύτητα φωτός) και εφεύρε άλλες (Σχετικότητα). Το ίδιο και ο Νεύτωνας. Και ο Κέπλερ. Οι τρείς συνθήκες που ανέφερα όμως παραπέμπουν -ελπίζω- σε βαθύτερες δομές/αναγκαιότητες, τις οποίες αναφέρω συνοπτικότατα σε παρενθέσεις: (1) μονότροπη αύξηση εντροπίας (= πλήρης "εκδημοκρατισμός" κατανομής ενέργειας στο χώρο - τελική συνθήκη), (2) Διατήρηση ενέργειας (= πεπερασμένος ενεργειακός "προϋπολογισμός" - fixed energy budget), (3) πεπερασμένα μέγιστα σε ρυθμούς αλλαγής χώρου-χρόνου όπως ταχύτητα, επιτάχυνση και ανώτερες παράγωγοί τους. Απαραίτητα δε με το εξής «σκεπτικό»: το (1) για να μη κάνει κύκλους το σύμπαν (βαρετό το κλωθογύρισμα, η αέναη επανάληψη), το (2) διότι κάθε πειράμα απαιτεί διάθεση πόρων (budget) και το (3) διότι το space-time fabric δεν είναι δωρεάν, οπότε πρέπει κάπου ο "Δημιουργός" να τραβήξει μια κόκκινη γραμμή για να τρέξει το πείραμα. Αποφάσισε λοιπόν για το συνολικό ενεργειακό budget (τόσα διαθέτω ούτε ένα joule παραπάνω!), έθεσε την τιμή του c χαμηλά, στα 300 Χλμ/δευτ (χαμηλόστροφο, της υπομονής σύμπαν -ας περιμένουμε και λιγάκι αν χρειαστεί βρε αδερφέ…κάλλιο αργά παρά ποτέ) για να του βγεί ο χωροχρόνος έτσι όπως τον ήθελε και μετά πάτησε START (άντε να δούμε τι θα γίνει). Τώρα αν το συγκεκριμένο σύμπαν που όλοι γνωρίζουμε είναι "φτηνοδουλειά" ή όχι και ποιός ο απώτερος σκοπός του, αυτά παραμένουν αναπάντητα. Γι αυτό άλλωστε και ο Αϊνστάιν ήθελε διακαώς να ρωτήσει το Θεό αν είχε επιλογές στη δημιουργία του Σύμπαντος. Ενδιαφέρει πάντως η απόπειρα έστω και με εικασίες ατελείς να χρωματίσουμε απαντήσεις ή έστω να αναμετρηθούμε με τις ερωτήσεις.

    0 Like

Leave your comments

Post comment as a guest

0
Your comments are subjected to administrator's moderation.
terms and condition.

Ἐτικέτες Συγγραφέων

Agamben   Alicin   Badiou   Barth   Bell   Berdyaef   Breck   Buntig   Chesterton   Clement Steiner   Dworkin   Elliot   Ellul   Evdokimov   Heidegger   Lacan   Lash   LeGoff   Lepeltier   Levinas   Losky   Malson   McGilchrist   Muse   Orwell   Pastoureau   Polony   Popper   Postman   Rawls   Rifkin   Sherrard   Skolimowski   Smith   Solzhenitsyn   Swartz   Szazs   Tarkofsky   Unger   Weil   Zirar   Zoja   Αγγελής Δ.   Αμάραντος Σ.   Ανδρουλιδάκης Α.   Ανδρουλιδάκης Κ.   Αρανίτσης Ε.   Βακαλόπουλος Χρ.   Βαμβουνάκη Μ.   Βαρδής Μ.   Βαρθαλίτης Γ.   Βιρβιδάκης Στ.   Βραχνός Κ.   Γεωργίου Θ.   Γρηγοράτος Μ.   Δανέζης Μ.   Διαμαντής Α.   Ζάχος Κ.   Ζιώγας Απ.   Ζουράρις Κ.   Ζώης Ι.   Ιωάννου Δ.   Ιωαννίδης Γ.   Καλογερόπουλος Α.   Καραμπελιάς Γ.   Καστρινάκης Γ.   Κατρούτσος Χρ.   Κιουρτσάκης Γ   Κομνηνός Στ.   Κονδύλης Π.   Κοροβίνης Β.   Κοσμόπουλος Δ.   Κουτρούλης Σ.   Κουτσουρέλης Κ.   Κούκος Σ.   Κυριαζόπουλος Σ.   Κωνσταντούδης Β.   Κόσσυβα Σ.   Λυγερός Ν.   Μαλεβίτσης Χ.   Μανουσέλης Σ.   Μαυρίδης Ν.   Μαυρόπουλος Δ.   Μητραλέξης Σ.   Μπάρλας Γ.   Μπαλτάς Δ.   Μπαραμπούτης Κ.   Μπλάθρας Κ.   Ναξάκης Χ.   Ναστούλης Γ.   Νευροκοπλή B.   Ντόκος Γ.   Ξυδάκης Ν.   Παντούλας Θ.   Παπαγιάννης Α.   Παπαθανασίου Θ.   Παπαναγιώτου Ι.   Πρεβελάκης Γ.Σ.   Προγκίδης Λ.   Ροδίτης Α.   Σακελλαρίου Μ.   Σαλεμής Γ.   Σκλήρης Δ.   Σουφλέρης Στ.   Σταματελόπουλος Λ.   Σταυρόπουλος Β.   Σχοινάς Φ.   Τάσης Θ.   Τσιρόπουλος Κ.   Τσιτσίγκος Σ.   Φαραντάκης Π.   Φεραίος Χ.   Χαραλαμπίδης Κ.   Χατζηαντωνίου Κ.   π. Γιάγκου Β.   π. Γκανάς Ε.   π. Γοντικάκης Β.   π. Ζηζιούλας Ι.   π. Θερμός Β.   π. Μινώπετρος Π.   π. Παπαδόπουλος Χαρ.   π. Φάρος Φ.   JoelLipman.Com

Εισάγετε έγκυρο email για την εβδομαδιαία ενημέρωση. (Ελέγχετε τα spam ή τα promotion emails σας)
Η εβδομαδιαία αντιφωνική επισκόπηση καταχωρείται συνήθως στα spam ή στα promotion emails σας.
Γιῶργος Καστρινάκης
Ἐδῶ νομίζω βρίσκεται ἡ ἐξήγηση, γιατί ὁ ἀνθρώπινος λόγος μᾶς ἀφορᾶ βαθύτερα ἀπὸ ὁ,τιδήποτε ἄλλο ἀνθρ...
Αλή αλ-Γιουνάνι
Ισλάμ και τρομοκρατία https://alialyunani.wordpress.com/2015/11/15/ισλάμ-και-τρομοκρατία/

Μη ξεπε...
Άρης Νούλης
Πλήρης και ουσιώδης παρουσίαση της Θεολογικής γενιάς του '60, αντάξια ενός Βασίλη Ξυδιά. Χάρη του χρ...
Β.Ξ.
Αγαπητοί, Νεόφυτε Μιχαήλ και Βασίλη Γαλανομάτη, χαίρομαι που μπήκατε στον κόπο να διατυπώσετε εδώ τι...
Σπύρος Αναγνωστόπουλος
Εξαιρετικές οι επισημάνσεις του Σωτήρη Γουνελά. Δυστυχώς, γλιστράμε σε μία αδυναμία να αντιμετωπίσου...
Άρης Νούλης
Φίλε Βασίλη, το εμβόλιμο σχόλιό μου δεν είναι η απάντηση που περιμένεις από τον κ. Ξυδιά. Είναι διευ...
Βασιλεία Δερουκάκη
Στην αρχαία Ελληνική "εστώς" σημαίνει ουσία.
Βασιλης Γαλανοματης
Αγαπητε Βασιλη
Το σημειωμα σου γινεται ακομη πιο ενδιαφερον μετα τις προσφατες δυσαρεστες εξελιξει...
Γιώργος Παυλής
Απίστευτη συζήτηση για τον κινηματογράφο και όχι μόνο!
Είχα την τιμή να παρευρίσκομαι κατά την πραγ...
Μιχάλης Ν. Σταμπούλης
Γλυκασμός μνήμης καί αναθυμητική ευωχία αλκής καί σοφίας πνεύματος.

Αδελφέ φίλε τής σπουδαστικής ...

Nοιάζομαι δηλαδή Μοιράζομαι