Xάρης Ναξάκης

«Ζω ολοένα και περισσότερο με τη συνειδητοποίηση και την αίσθηση της παρουσίας του άγνωστου μέσα στο γνωστό, του αινίγματος μέσα στο τετριμμένο, του μυστηρίου σε κάθε πράγμα και κυρίως των προόδων  μιας νέας άγνοιας σε κάθε πρόοδο της γνώσης.» 

Εντγκάρ Μορέν

     Γνώση, άγνοια, μυστήριο, στο βιβλίο με αυτόν τον τίτλο, εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, ο Εντγκάρ Μορέν μας εισάγει σε μια συζήτηση που σχεδόν έκλεισε πριν καν ξεκινήσει ο Γκέντελ. Την ισχυρότερη διάψευση της γνωσιακής παντοδυναμίας έδωσε μια κατεξοχήν ορθολογική επιστήμη, τα μαθηματικά. Ο Γκέντελ με το θεώρημα της μη-πληρότητας απέδειξε ότι «δεν υπάρχει τέλεια και οριστική εξήγηση». Οι κάτοχοι της γνώσης βρίσκονται στην κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας διότι εκτός των άλλων υπάρχει μια ευρέως διαδεδομένη πεποίθηση ότι η γνώση είναι απελευθερωτική, γεγονός που στηρίζεται στην ορθολογική ματαιοδοξία ότι τίποτα στη φύση δεν είναι απρόσιτο στη γνώση. Η γνώση όμως είναι αέναα ατελής, οι εξηγήσεις έχουν όρια. Όταν ερμηνεύοντας ένα φαινόμενο σταματάμε την ερμηνεία, θεωρώντας ότι βρήκαμε την τελική αιτία, αυτό γίνεται με αυθαίρετο τρόπο. Μια άλλη εξήγηση θα δείξει στη συνέχεια ότι άλλη είναι η έσχατη αιτία και ούτω καθ’ εξής. Οι εξηγήσεις όπως σημειώνει ο Ε. Μορέν «θεμελιώνονται σε προτάσεις ανεξήγητες. Η εξήγηση που δώσαμε για το σύμπαν μας ότι προήλθε από ανάδυση, είναι η ίδια μη εξηγήσιμη… η επιστήμη μας κατέστησε γνώστες των γραναζιών της μηχανής, μα αδαείς όσον αφορά την μηχανή την ίδια». 

     Η διαλεκτική σχέση γνώσης-άγνοιας είναι ότι το άγνωστο βρίσκεται στο εσωτερικό του γνωστού, ό,τι δηλαδή διασαφηνίζεται καθίσταται σκοτεινό δίχως να σταματά να φωτίζεται, διότι «όποιος αυξάνει τη γνώση αυξάνει την άγνοιά του (F. Schlegel).» Έχοντας κατά νου τα παραπάνω εύκολα κανείς αντιλαμβάνεται  την ρηχότητα του ιδεολογήματος των φιλελεύθερων περί αριστείας ή την ανεπάρκεια της αριστερής αντίληψης για ίση πρόσβαση στην αριστεία χωρίς ταξικούς φραγμούς. Η άγνοια μέσα στη γνώση χαρακτηρίζει τους άριστους της γνώσης με ή χωρίς ταξικούς φραγμούς. Γιατί όμως αυτή η επιμονή στη δημόσια συζήτηση για την αριστεία; Για τους φιλελεύθερους ο νεωτερικός κόσμος είναι από τη φύση του ανταγωνιστικός και ατομοκεντρικός. Ο πιο ασφαλής δρόμος για το εξατομικευμένο άτομο του φιλελεύθερου κόσμου για να πραγματώσει την ύπαρξή του είναι να δημιουργήσει δια μέσου της αριστείας τις προϋποθέσεις κοινωνικής ανόδου στην ιεραρχία, στην εξουσία. Το ότι η πρόσβαση στη γνώση αποτελεί δύναμη και εισιτήριο για την αναρρίχηση στην πυραμίδα της κοινωνικής ιεραρχίας είναι γνωστό από αρχαιοτάτων χρόνων. Σύμφωνα με την πλούσια ελληνική γλώσσα ο άριστος σε μια ανταγωνιστική κοινωνία είναι ένα άτομο που εν δυνάμει επιδιώκει εξουσία, αξιώματα, είναι ένας αρχολίπαρος, σπουδάρχης, θεσιθήρας, φύλαρχος.

    Στον αντίποδα, αν δεν έχουν προσχωρήσει ήδη αρκετοί από την αριστερά στην παραπάνω αντίληψη, η αριστερά προβάλλει την πεποίθηση ότι η πρόσβαση στη γνώση χωρίς ταξικές διακρίσεις θα οδηγήσει σε ένα επίγειο παράδεισο, στην άρση των αδιαφανειών της ανθρώπινης ύπαρξης. Οι άνθρωποι θα γίνουν καλύτεροι όσο είναι περισσότερο μορφωμένοι. Γι’ αυτό ο θεός της αριστεράς είναι ο Προμηθέας που έκλεψε τη φωτιά (γνώση) για να τη δώσει στους ανθρώπους. Την πίστη ότι η γνώση είναι το μέσο για ένα καλύτερο κόσμο εξέφρασε ο Πλάτωνας λέγοντας ότι «όταν η φιλόσοφοι βασιλέψουν και οι βασιλιάδες φιλοσοφήσουν, μόνο τότε θα ευτυχήσουν οι λαοί», ή ο Λ. Τρότσκι που φανταζόταν ότι στην άλλη κοινωνία ο άνθρωπος θα γίνει «απείρως σοφότερος και θα ανέλθει στα ύψη ενός Αριστοτέλη, ενός Γκέτε, ενός Μαρξ». Το ερώτημα που προκύπτει είναι βέβαια αδυσώπητο και η απάντησή του δεν είναι η αφελής ρήση «ότι φταίει ο καπιταλισμός». Γιατί, μετά τον Διαφωτισμό, στις σημερινές δηλαδή κοινωνίες των φώτων, παρ’ όλη την τεράστια ποσότητα γνώσης που έχει συσσωρευθεί, η οποία θα επέτρεπε στους ανθρώπους να κάνουν το σωστό, αυτοί συνεχίζουν να πράττουν με ιδιοτέλεια και βαρβαρότητα; Η απάντηση ότι φταίει η παιδεία μας, η ελλιπής γνώση είναι η εύκολη απάντηση. Η εκπαίδευση μάς μαθαίνει να διαβάζουμε, να γράφουμε, να υπολογίζουμε, μας παρέχει τη δυνατότητα να έχουμε μια γενική παιδεία (φυσικές επιστήμες, επιστήμες του ανθρώπου), μας εφοδιάζει με την δυνατότητα να ασκήσουμε ένα επάγγελμα, αλλά δεν μας μετατρέπει από εγωιστές σε αλτρουιστές -- ο ορθολογικός ατομιστής χρησιμοποιεί τις πιο προχωρημένες γνώσεις για να υπηρετήσει το συμφέρον του- ούτε μας δίνει εργαλεία για να αντιμετωπίσουμε τις αυταπάτες μας, τα λάθη μας, που συνεχώς επαναλαμβάνουμε. Αν όμως ισχύει ότι η πραγματικότητα αποκαλύπτεται όταν ρίχνουμε φως στο σκοτάδι αλλά ταυτόχρονα όταν φωτίζεται σκοτεινιάζει, γιατί να ασχολούμαστε με την πραγματικότητα, με το μυστήριο της ζωής, με τον άνθρωπο; Ίσως την απάντηση την έδωσε ο Ντοστογιέφσκι : «ο άνθρωπος είναι ένα μυστήριο. Αν περάσουμε όλη μας τη ζωή να το διαλευκάνουμε ο χρόνος μας δεν θα πάει χαμένος. Ασχολούμαι με αυτό το μυστήριο γιατί θέλω να είμαι άνθρωπος».

      Περισσότερο όμως από τη γνώση, για να χτίσουμε ένα καλύτερο κόσμο, χρειαζόμαστε να ενθαρρύνουμε ένα σύνολο ανθρωπίνων αρετών, που δεν έχουν ευθεία σχέση με τη γνώση, όπως η ευθύτητα, η τιμιότητα, η ηθική, η καλοσύνη, η ανιδιοτέλεια και η γενναιοδωρία, η αλληλεγγύη. Ίσως μια κρητική μαντινάδα είναι η απάντηση : «βρείτε μου έναν άνθρωπο να τά ’χει μάθει όλα γιατί εγώ δεν τά ’μαθα μα δε με νοιάζει κιόλας». Η ζωή τελικά είναι αδυσώπητη, φρικτή, υπέροχη, κακοφωνία και συμφωνία, είναι τραγική. 

*Καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, συγγραφέας

 

Ο ζωγραφικός πίνακας που πλαισιώνει τη σελίδα ("Χαμογελαστό τοπίο", 1967) είναι έργο του, τσέχου, Jiri Colar.

πηγή κειμένου: Aντίφωνο

 

  • No comments found

Leave your comments

Post comment as a guest

0
Your comments are subjected to administrator's moderation.
terms and condition.

Ἐτικέτες Συγγραφέων

Agamben   Alicin   Badiou   Barth   Bell   Berdyaef   Breck   Buntig   Chesterton   Clement   Dworkin   Elliot   Ellul   Evdokimov   Heidegger   Lacan   Lash   LeGoff   Lepeltier   Levinas   Losky   Malson   McGilchrist   Muse   Orwell   Pastoureau   Polony   Popper   Postman   Rawls   Rifkin   Sherrard   Skolimowski   Smith   Solzhenitsyn   Steiner   Swartz   Szazs   Tarkofsky   Unger   Weil   Zirar   Zoja   Αγγελής Δ.   Αμάραντος Σ.   Ανδρουλιδάκης Α.   Ανδρουλιδάκης Κ.   Αρανίτσης Ε.   Βακαλόπουλος Χρ.   Βαμβουνάκη Μ.   Βαρδής Μ.   Βαρθαλίτης Γ.   Βιρβιδάκης Στ.   Βραχνός Κ.   Γεωργίου Θ.   Γρηγοράτος Μ.   Δανέζης Μ.   Διαμαντής Α.   Ζάχος Κ.   Ζιώγας Απ.   Ζουράρις Κ.   Ζώης Ι.   Ιωάννου Δ.   Ιωαννίδης Γ.   Καλογερόπουλος Α.   Καραμπελιάς Γ.   Καστρινάκης Γ.   Κατρούτσος Χρ.   Κιουρτσάκης Γ   Κλεμάν Ο.   Κομνηνός Στ.   Κονδύλης Π.   Κοροβίνης Β.   Κοσμόπουλος Δ.   Κουτρούλης Σ.   Κουτσουρέλης Κ.   Κούκος Σ.   Κυριαζόπουλος Σ.   Κωνσταντούδης Β.   Κόσσυβα Σ.   Λυγερός Ν.   Μαλεβίτσης Χ.   Μανουσέλης Σ.   Μαυρίδης Ν.   Μαυρόπουλος Δ.   Μητραλέξης Σ.   Μπάρλας Γ.   Μπαλτάς Δ.   Μπαραμπούτης Κ.   Μπλάθρας Κ.   Ναξάκης Χ.   Ναστούλης Γ.   Νευροκοπλή B.   Ντόκος Γ.   Ξυδάκης Ν.   Παντούλας Θ.   Παπαγιάννης Α.   Παπαθανασίου Θ.   Παπαναγιώτου Ι.   Πρεβελάκης Γ.Σ.   Προγκίδης Λ.   Ροδίτης Α.   Σακελλαρίου Μ.   Σαλεμής Γ.   Σκλήρης Δ.   Σουφλέρης Στ.   Σταματελόπουλος Λ.   Σταυρόπουλος Β.   Σχοινάς Φ.   Τάσης Θ.   Τσιρόπουλος Κ.   Τσιτσίγκος Σ.   Φαραντάκης Π.   Φεραίος Χ.   Χαραλαμπίδης Κ.   Χατζηαντωνίου Κ.   π. Γιάγκου Β.   π. Γκανάς Ε.   π. Γοντικάκης Β.   π. Ζηζιούλας Ι.   π. Θερμός Β.   π. Μινώπετρος Π.   π. Παπαδόπουλος Χαρ.   π. Φάρος Φ.   JoelLipman.Com

Εισάγετε έγκυρο email για την εβδομαδιαία ενημέρωση. (Ελέγχετε τα spam ή τα promotion emails σας)
Η εβδομαδιαία αντιφωνική επισκόπηση καταχωρείται συνήθως στα spam ή στα promotion emails σας.
Άρης Νούλης
Να προσθέσω μόνο την Πατερική ρήση : Σώμα δίχως ψυχή το πτώμα. Ψυχή δίχως σώμα το φάντασμα.
Χαίρομα...
Γιάννης Δ. Ιωαννίδης
Αγαπητέ κ. Σχοινά,
οι παρατηρήσεις μου δεν είχαν καθόλου να κάνουν με το πώς θεωρείτε το όλο κείμεν...
Φώτης Σχοινᾶς
Τό ἀντικείμενο τῆς ἐνστάσεώς μου ἐντοπιζόταν ἀποκλειστικά ἄν στέκει ἤ ὄχι ἡ φράση αὐτή τοῦ π. Θεοδοσ...
Νίκος
Να πω ότι είναι το πρώτο μου σχόλιο στην σελίδα μετά από ανάγνωση χρόνων.
Αρχικά μου άρεσε πολύ το ...
Γιάννης Δ. Ιωαννίδης
Θα ήθελα να συζητήσω λιγάκι την ένσταση, που διατύπωσε ο κ. Φώτης Σχοινάς αναφορικά με τη φράση του ...
Φώτης Σχοινᾶς
Γενικά τό κείμενο τοῦ π. Θεοδοσίου Μαρτζούχου εἶναι πολύ καλό. Ἔχω ὅμως μία ἔνσταση σέ μία ἀπόφανσή ...
Πέτρος Πανταζής
Καλές οι διαπιστώσεις και πολύ ωραία και σωστά δομημένο το άρθρο του π.Θ. Μαρτζούχο, ειδικα η τελευτ...
Αλέκος Βαρβέρης
Φίλε Βασίλη. Εξαιρετικό κείμενο. Η αφιέρωση μάλιστα εύστοχα συνδέει θύμα & θύτη και από-δομεί τη...
Ἀθηνιώτη-Παπαδάκη
Ἀντιγράφω:«Ἡ θεία αὐτὴ δικαιοσύνη, ἡ δικαιοσύνη τῆς ἀνάστασης, δὲν ἔχει νὰ κάνει οὔτε μὲ τιμωρία οὔτ...
Άρης Νούλης
Ο γνωστός Βασίλης Ξυδιάς με το θεσπέσιο ύφος και τον φωτισμένο λόγο του.
Χαρίεσσα εμπειρία η ανάγνω...

Nοιάζομαι δηλαδή Μοιράζομαι