Ορφέας Ρούσσος

Στις μέρες μας, συχνά ακούμε πολιτικούς ή διανοούμενους να αναφέρονται στην «Ευρώπη» και στις «ευρωπαϊκές αξίες» σαν να πρόκειται για κάποιου είδους ιδέα. Ειδικά στις τελευταίες εκλογές στην Ελλάδα υπήρξαν πολλές αναφορές σε υποτιθέμενες ευρωπαϊκές ή αντι-ευρωπαϊκές δυνάμεις. Ακόμα και κομμάτια της Αριστεράς δέχονται το διαχωρισμό και παλεύουν να αποδείξουν ότι συγκαταλέγονται στις πρώτες. Είναι ξεκάθαρο ότι η ευρωπαϊκή ενότητα έχει γίνει ένα σημαντικό στοιχείο της κυρίαρχης ιδεολογίας – άρα σαν τέτοια πρέπει να την αντιμετωπίσουμε και να της κάνουμε την αναγκαία κριτική.

 
Σκοπός αυτού του άρθρου δεν είναι να αποδείξει ότι αυτή η ιδεολογία της ευρωπαϊκής ενότητας είναι σωστή ή λάθος. Ο στόχος του είναι να συνεισφέρει στην κατάρριψη μερικών βασικών μύθων της, οι οποίοι στο δημόσιο λόγο γίνονται δεκτοί σχεδόν χωρίς κριτική. Μ’ αυτόν τον τρόπο, ίσως βοηθήσει και στο να γίνει ο διάλογος γύρω απ’ αυτό το θέμα πιο λογικός και πιο γόνιμος.
 
1. Η ύπαρξη της ευρωπαϊκής ηπείρου
Έχουμε συνηθίσει σήμερα να μιλάμε για την Ευρώπη ως μια από τις ηπείρους, στις οποίες χωρίζεται η στερεή επιφάνεια της Γης. Αυτό παρουσιάζεται ως κάτι τόσο αυτονόητο, που σχεδόν κανένας δεν αναρωτιέται αν έχει και μια πραγματική γεωγραφική βάση ή αν βρίσκεται μόνο στο μυαλό μας. Κι όμως, μια ματιά μόνο σ’ έναν παγκόσμιο άτλαντα φτάνει, για να συνειδητοποιήσουμε ότι δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να ορίζει την Ευρώπη σαν μια ξεχωριστή από την Ασία μεγάλη μάζα στεριάς – σε αντίθεση με όλες τις άλλες ηπείρους.
 
Τα υποτιθέμενα όρια της Ευρώπης με την Ασία (με βάση την κυρίαρχη άποψη) είναι τα Ουράλια, ο Καύκασος και ο Βόσπορος. Δηλαδή ξεκινούν από μια χαμηλή οροσειρά (η ψηλότερη της κορυφή είναι χαμηλότερη απ’ το Τρόοδος) και συνεχίζονται για αρκετά χιλιόμετρα μέσα σε εντελώς επίπεδη στέπα κι έπειτα στην επιφάνεια μιας λίμνης (Κασπία). Ενόσω βρίσκονται μέσα στη λίμνη κάνουν ξαφνικά μια στροφή ενενήντα μοιρών προς τα δυτικά, διασχίζουν το Καύκασο, συνεχίζουν πάλι μέσα σε θάλασσα, κάνουν ακόμα μια στροφή για να συνεχιστούν μέσα από ένα στενό πορθμό, τον οποίο σήμερα μπορεί κάποιος να διασχίσει περνώντας μια γέφυρα (Βόσπορος), και καταλήγουν σε μια θάλασσα γεμάτη νησιά που στην Ιστορία πάντα ένωνε παρά χώριζε (Αιγαίο). Ο ορισμός αυτός είναι τόσο αυθαίρετος, που είναι σχεδόν αστείο να πιστεύει κάποιος ότι έχει στοιχεία αντικειμενικότητας.
 
Από γεωλογική άποψη, πιο κατάλληλες για να πάρουν τον τίτλο της ηπείρου θα ήταν η Αραβία και η Ινδία, που τουλάχιστον αποτελούν ξεχωριστές γεωλογικές πλάκες – ενώ η Ευρώπη είναι απλά το δυτικό τμήμα της ευρασιατικής. Ούτε από ανθρωπογεωγραφική άποψη υπάρχει κάτι που να στοιχειοθετεί ένα όριο. Οι ινδοευρωπαϊκές γλώσσες ονομάζονται έτσι, ακριβώς επειδή καλύπτουν μια περιοχή από την Ευρώπη ως την Ινδία. Ενώ ο μεγαλύτερος λαός στην Ευρώπη, οι Ρώσοι, είναι μοιρασμένος ανάμεσα στις δύο «ηπείρους».
 
Γιατί όμως τότε η επιμονή σε έναν τέτοιο χωρισμό Ευρώπης-Ασίας, που είναι από κάθε επιστημονική άποψη (γεωλογική, φυσιογεωγραφική, ανθρωπογεωγραφική) ανύπαρκτος; Προφανώς γιατί υπάρχουν δυνάμεις που θέλουν την επιβίωσή του στο μυαλό των ανθρώπων.  Εξάλλου συχνά τα όρια της Ευρώπης μετακινούνται εκφράζοντας τα εκάστοτε συμφέροντα. Το κυριώτερο είναι ίσως ότι δίνει στους Ευρωπαίους μια αίσθηση διαφορετικότητας: δεν είναι μάλλον άσχετος με μια παραδοσιακή ευρωπαϊκή υπεροψία προς τον υπόλοιπο πληθυσμό της Γης.
 
2. Η αντίθεση με τη γερμανοκρατία
Ακούμε κάποτε ότι οι γερμανικές προσπάθειες ηγεμονίας της Ε.Ε. παραβιάζουν τα ιδεώδη των ιδρυτών της, ότι είναι κάτι ξένο προς την πραγματική φύση και σκοπό της ευρωπαϊκής ενότητας. Πολλοί Έλληνες ευρωπαϊστές, αν και παραδοσιακά μάλλον γερμανόφιλοι, ανακάλυψαν κι αυτοί πρόσφατα αυτήν την άποψη, αφού επιβλήθηκαν οι πολιτικές λιτότητας στην Ελλάδα – τα προηγούμενα χρόνια που το χρήμα έρεε άφθονο, αυτή η ηγεμονία δεν φαινόταν να τους ενοχλεί κι ιδιαίτερα.
 
Στην πραγματικότητα, και μόνο το να δέχεται κάποιος ότι είναι πάνω απ’ όλα μέρος της Ευρώπης, ισοδυναμεί και με μια τουλάχιστον μερική αποδοχή της ένταξης στη γερμανική σφαίρα επιρροής. Η «Ευρώπη» είναι ως γεωγραφικός χώρος ακριβώς έτσι ορισμένη για να έχει τη Γερμανία ως πυρήνα της – και δεν εννοώ μόνο το γερμανικό κράτος, αλλά οτιδήποτε είναι κατ’ ουσίαν γερμανικό.
 
Τα γερμανικά είναι η επίσημη γλώσσα όχι μόνο στη Γερμανία, αλλά και στην Ελβετία και την Αυστρία. Ακόμα, πολλές άλλες γλώσσες είναι συγγενικές της (π.χ. τα Δανέζικα, τα Ολλανδικά/Φλαμανδικά, τα Σουηδικά). Οι γειτονικές στη Γερμανία και την Αυστρία σλαβικές χώρες έχουν έντονη γερμανική πολιτιστική και γλωσσική επιρροή (ιδίως η Τσεχία και η Σλοβενία). Γερμανικά φύλα έχουν δώσει το όνομα τους σε περιοχές στις γειτονικές λατινόφωνες χώρες, όπως στη Βουργουνδία ή στη Λομβαρδία, αλλά και γενικά στη χώρα που ήταν μέχρι πριν κάποιες δεκαετίες ο κύριος εχθρός της Γερμανίας (κανονικά θα έπρεπε κι εμείς στην Ελλάδα να την ονομάζουμε Φραγκία αντί Γαλλία, όπως όλος ο κόσμος). Γενικά θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτό που ονομάζουμε «Δύση» ή «Ευρώπη» ως ιστορικός-πολιτισμικός χώρος ήταν το δημιούργημα της κατάλυσης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας από γερμανικά φύλα και της πολιτιστικής ανάμιξης τους με τους λατινικό στοιχείο.
 
Πέρα όμως απ’ αυτά τα πολιτισμικά-ιστορικά στοιχεία (που είναι σημαντικά για να κατανοήσουμε τη ρίζα της «ευρωπαϊκής ταυτότητας») υπάρχει και η σημερινή πολιτική-οικονομική πραγματικότητα: η Γερμανία είναι όχι μόνο η μεγαλύτερη πληθυσμιακά χώρα στην Ε.Ε. (ειδικά αν μετρήσουμε και τη συγγενική της Αυστρία)  και η γεωγραφικά πιο κεντρική,  αλλά κι αυτή με την πιο παραγωγική και ανταγωνιστική οικονομία – όπως απέδειξε και η τελευταία οικονομική κρίση. Ακόμα και τα στοιχεία «ευρωπαϊκότητας» στη συνείδηση του κόσμου (ειδικά στις χώρες μας, στη Μεσόγειο) είναι περίπου τα ίδια με της «γερμανικότητας».
 
Τα πράγματα ήταν λίγο διαφορετικά όταν ιδρύθηκε η ΕΟΚ, την εποχή που η Ευρώπη κι η ίδια η Γερμανία ήταν διαιρεμένες. Θα ήταν ίσως επίσης διαφορετικά, αν ο ορισμός της Ευρώπης συμπεριλάμβανε ξεκάθαρα και τη Ρωσία και την Τουρκία. Μια τέτοια ευρωπαϊκή ταυτότητα θα ήταν ίσως πιο σύνθετη και θα έκανε το γερμανικό κεντρικό ρόλο αμφίβολο. Θυμάμαι μια συζήτηση με ένα Γερμανό συμφοιτητή μου (ένθερμο ευρωπαϊστή και ψηφοφόρο των Πράσινων), που ήθελε μια σύντομη ένταξη όλων των ευρωπαϊκών χωρών στην Ε.Ε., συμπεριλαμβάνοντας σ’ αυτές και τις βαλκανικές, την Ουκρανία κ.λπ. Ταυτόχρονα όμως έβαλε και ένα καθαρό όριο: όχι στην Τουρκία και όχι στη Ρωσία. Νομίζω αυτό δεν ήταν τυχαίο. Στην καλύτερη περίπτωση, η Τουρκία και η Ρωσία αντιμετωπίζονται ως περιφερειακές μισο-ευρωπαϊκές χώρες.
 
Ο σημερινός ορισμός της Ευρώπης είναι κομμένος και ραμμένος στα μέτρα του γερμανικού κεντρικού ρόλου. Αυτό δεν είναι απαραίτητα κάτι κακό – σίγουρα πολλές από τις θετικές πλευρές της Ε.Ε. για τις χώρες μας είναι ουσιαστικά το αποτέλεσμα της γερμανικής επιρροής, π.χ. στον τομέα προστασίας του περιβάλλοντος. Αλλά είναι ψευδαίσθηση να ελπίζεις σε μια Ενωμένη Ευρώπη χωρίς γερμανική ηγεμονία – χωρίς Γερμανία δεν υπάρχει και Ευρώπη. Ακόμα και ο Γιάνης Βαρουφάκης ήταν τις τελευταίες μέρες αρκετά ειλικρινής για να το παραδεχτεί.
 
3. Το αντίδοτο στο συντηρητισμό και τον εθνικισμό
Επίσης ακούμε συχνά για ένα διαχωρισμό ανάμεσα σε «ευρωπαϊκές» από τη μια και «ευρωσκεπτικιστικές» ή και «αντι-ευρωπαϊκές» δυνάμεις από την άλλη. Κατά κανόνα αυτοί που αναφέρονται σ’ αυτόν το διαχωρισμό συγκαταλέγουν τους εαυτούς τους στις ευρωπαϊκές. Με βάση τα λεγόμενά τους, η αντίπαλη πλευρά αποτελείται από οπαδούς παρωχημένων ιδεολογιών, από παλιομοδίτες εθνικιστές, από αντιδραστικούς εχθρούς της προόδου, απο συντηρητικούς που απλά φοβούνται οποιαδήποτε αλλαγή. Ακόμα και αριστεροί που είναι εναντίον στην Ε.Ε. με τη σημερινή της μορφή, νιώθουν συχνά την ανάγκη να προσθέσουν ότι είναι υπέρ μιας «Ευρώπης των λαών» – ακριβώς για να διαχωρίσουν τη θέση τους από το συντηρητικό/εθνικιστικό αντι-ευρωπαϊσμό.
 
Αυτό όσον αφορά τις πλούσιες χώρες της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης έχει κάποια βάση. Αυτές περιβάλλονται από άλλες ευρωπαϊκές χώρες, συχνά πιο φτωχές από τις ίδιες. Η ευρωπαϊκή επιλογή μπορεί να ερμηνευθεί και ως άνοιγμα προς τον κόσμο, ως κάτι προοδευτικό, κι αυτοί που αντιδρούν ως εχθροί αυτού του ανοίγματος, που σκέφτονται μόνο τα στενά εθνικά συμφέροντα ή δεν θέλουν να μοιραστούν το πλούτο τους με τους φτωχούς γείτονες τους.
 
Η περίπτωση όμως των νότιων περιφερειακών χωρών, όπως η Ελλάδα ή η Ισπανία, είναι πολύ διαφορετική. Η ευρωπαϊκή επιλογή δεν είναι μόνο επιλογή προσέγγισης προς κάποιους από τους γείτονες τους, αλλά ταυτόχρονα και επιλογή απομάκρυνσης από άλλους – με τους οποίους τα σύνορα γίνονται πιο αδιαπέρατα αντί να πέφτουν. Ειδικά όταν οι δεύτεροι είναι συχνά και πιο φτωχοί, ενώ οι πρώτοι πιο πλούσιοι, δύσκολα μπορεί αυτό να ειδωθεί ως αριστερή προοδευτική επιλογή. Στην ακραία μάλιστα περίπτωση της Κύπρου, χώρας της οποίας όλες σχεδόν οι γειτονικές χώρες είναι καθαρά μη-ευρωπαϊκές, η ένταξη σε μια ευρωπαϊκή Ένωση (με οποιαδήποτε μορφή) συνιστά μάλλον επιλογή κλεισίματος, όχι ανοίγματος προς τον κόσμο.
 
Χώρες όπως η Ισπανία, η Ελλάδα, η Μάλτα, η Κύπρος μπορούν μεν να θεωρηθούν ως ευρωπαϊκές (η τελευταία πιο δύσκολα), ανήκουν όμως ταυτόχρονα και σε άλλες κατηγορίες π.χ. μεσογειακές ή και μεσανατολίτικες, στην περίπτωση της Κύπρου. Δεν υπάρχει κάποιο στοιχείο που να δείχνει ότι η ευρωπαϊκή τους διάσταση υπερέχει καθαρά έναντι των άλλων. Μάλιστα από ιστορική άποψη, ήταν μάλλον πιο συνδεδεμένες με τις μη-ευρωπαϊκές γειτονικές τους περιοχές, παρά π.χ. με την Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη. Σ’ αυτές τις χώρες είναι άρα οι ευρωπαϊστές (ιδιαίτερα οι αριστεροί ή προοδευτικοί ανάμεσά τους), που έχουν την υποχρέωση να δικαιολογήσουν τη θέση τους – κι όχι οι αντίπαλοί τους.
 
Όπως ξεκαθάρισα και στην αρχή, η κατάρριψη αυτών των μύθων δεν οδηγεί απαραίτητα και στην απόρριψη της ιδέας της ευρωπαϊκής ενότητας ή του ότι εμείς πρέπει να είμαστε μέρος της. Μπορεί φυσικά κάποιος να επιχειρηματολογήσει υπέρ μιας ευρωπαϊκής Ένωσης, με τη σημερινή ή με άλλη μορφή, στη βάση των πλεονεκτημάτων που αυτή φέρνει ή θα μπορούσε να φέρει – από τη δική του οπτική γωνία ο καθένας.
 
Θα μπορούσε και κάποιος να απαντήσει στα σημεία του άρθρου. Π.χ. πως η Ευρώπη δεν χωρίζεται μεν καθαρά από την υπόλοιπη Ευρασία, αλλά υπάρχουν λόγοι που κάνουν την ενοποίηση μεγάλου τμήματος της Ευρώπης πιο εύκολη ή αναγκαία από αυτήν ολόκληρης της Ευρασίας (ή άλλων τμημάτων της). Ότι έχουμε συμφέρον κι εμείς αλλά κι οι γειτονικοί μας λαοί να ανήκουμε στη γερμανική σφαίρα επιρροής παρά σε οποιαδήποτε άλλη – και να το εξηγήσει με λογικά επιχειρήματα.
 
Πιστεύω όμως πως για ένα θέμα τόσο σημαντικό, που θα καθορίσει όχι μόνο το δικό μας μέλλον αλλά ίσως κι αυτό των επόμενων γενιών, χρειάζεται να γίνει μια απομυθοποίηση, που θα μας επιτρέψει να το δούμε όπως πραγματικά είναι.
 
Ο ζωγραφικός πίνακας που πλαισιώνει τη σελίδα είναι έργο της Αίγλης Πλάτωνος.
 

People in this conversation

  • Θέμης Ξανθόπουλος

    Αγαπητέ Κύριε,
    Η γεωλογική / ανθρωπιστική ανάλυση σας δεν μου φαίνεται λανθασμένη. Είναι όμως μία μόνον παράμετρος ελάχιστη συγκρινόμενη με πολλές άλλες που παραλείπετε. Δεν θα συγγράψω εκτενές κείμενο διότι θα χρειαζόντουσαν σελίδες και πιθανότατα δεν είμαι και κατάλληλος για κάτι τέτοιο. Θα σας αναφέρω όμως ενδεικτικώς - δεδομένου ότι πιθανόν υπάρχουν και άλλα θέματα που εγώ δεν τα βλέπω - ποιες εννοώ και τις οποίες πρέπει να συμπεριλαμβάνουμε όταν συζητάμε για το τι είναι Ευρώπη και τι θέλουμε από μια ενωμένη Ευρώπη.
    1. Ιστορία. π.χ. η Ρωσία ανέπτυξε το τσαρικό σύστημα και ανεδείχθη ως μία δύναμη ανταγωνιστική των προς δυσμάς της κυρίως λαών. Συμμαχίες μεταξύ των ευρωπαϊκών λαών, ανάλυση των καθεστώτων, οικονομικών συμφερόντων, εθνικών προσδοκιών. Επιθετικότητες / ζωτικοί χώροι.
    2. Θρησκεία : Ορθόδοξος Χριστιανισμός, Παπισμός, Προτεσταντισμός / Μεταρρύθμιση
    3. Λόγοι ίδρυσης ΕΚΑΧ / ΕΟΚ / ΕΕ
    4. Ενότητα φιλοσοφικών / πολιτικών / γλωσσικών συστημάτων - Διαφωτισμός.
    Το ερώτημα κατά συνέπεια δεν είναι ποια είναι γεωγραφικά η Ευρώπη, που έστω κατά συνθήκη ή και πλάσμα δικαίου έχουμε ορίσει αλλά και κατανοούμε, αλλά ποια Ευρώπη μπορούμε να συγκροτήσουμε με βάση κάποια χαρακτηριστικά όπως οι κοινές παραδόσεις έχουν προσδιορίσει.
    Ευρωπαϊστής είναι αυτός που θέλει ένα χώρο που λειτουργεί ειρηνικά, κοινοβουλευτικά, περιβαλλοντολογικά και εξασφαλίζει υγεία και παιδεία στους πολίτες.
    'Ενας χώρος που ο συναγωνισμός δεν θα γίνεται ανταγωνισμός = πόλεμος = υποβιβασμός του ανθρωπίνου γένους.
    Σε αυτή την Ευρώπη χωράνε όλοι που συμμερίζονται αυτόν τον τρόπο βιωτής. Ο καλύτερος τρόπος αντιμετώπισης κάθε έννοιας παγγερμανισμού.

    0 Like
  • Ορφέας Ρούσος

    @ Κύριε Ξανθόπουλε

    Κατ' αρχήν σας ευχαριστώ για το ενδιαφέρον που δείξατε για το κείμενό μου.
    Στο κείμενο είχα αναφερθεί σ' αυτούς τους φυσικογεωγραφικούς και ανθρωπογεωγραφικούς παράγοντες, επειδή τους θεωρώ ως βασικούς πάνω στους οποίους στηρίζονται και όλα τα άλλα. Ήθελα δηλαδή να δείξω ότι η ιδέα πως η "Ευρώπη" υπάρχει και η Ελλάδα ανήκει σ' αυτήν δεν είναι κάτι αυτονόητο, αλλά κάτι που το αποφασίζουμε εμείς οι ίδιοι. Άρα, πρέπει να σκεφτούμε αν είναι η σωστή απόφαση.
    Τώρα όσον αφορά στους τέσσερις παράγοντες που αναφέρατε:
    1. Στην Ιστορία εγώ τουλάχιστον δεν πιστεύω ότι η σημερινή γεωγραφική Ευρώπη λειτουργούσε ποτέ ως ενιαίος χώρος, ξεχωριστός από το περιβάλλον του. Ειδικά όσον αφορά στις δικές μας περιοχές (Βαλκάνια, Κύπρος), αυτές είχαν αντίθετα πιο ισχυρούς δεσμούς με τις μη ευρωπαϊκές γειτονικές τους περιοχές παρά π.χ. με τη Σκανδιναβία.
    2. Στις θρησκείες που αναφέρατε πρέπει μάλλον να προσθέσουμε άλλες δύο που επίσης καθόρισαν την πολιτισμική ταυτότητα της γεωγραφικής Ευρώπης: το Ισλάμ και τον Εβραϊσμό. Καμία απ' αυτές τις "ευρωπαϊκές" θρησκείες δεν είναι πάντως περιορισμένη στη γεωγραφική Ευρώπη, η πλειοψηφία μάλιστα τουλάχιστον των Καθολικών κατοικεί απ' ό,τι γνωρίζω εκτός Ευρώπης. Δεν θεωρώ άρα ότι μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τη θρησκεία ως διαχωριστικό στοιχείο.
    3. Εσείς πιθανόν το γνωρίζετε καλύτερα από μένα, αλλά ως κύριο λόγο εγώ βλέπω τον οικονομικό. Δεδομένου ότι οι οικονομίες των ευρωπαϊκών χωρών είναι πολύ διαφορετικών δυνατοτήτων, πρέπει να αναρωτηθούμε αν μας συμφέρει η πρόσδεση στο γερμανικό/γαλλικό άρμα στον παγκόσμιο οικονομικό ανταγωνισμό.
    4. Ο Διαφωτισμός είναι απ' ό,τι ξέρω κάτι που αφορούσε αρχικά κυρίως ένα μέρος της Ευρώπης (βορειοδυτική, κεντρική), ενώ στη συνέχεια η επιρροή του εξαπλώθηκε και εκτός Ευρώπης. Άρα επίσης δεν μπορώ να τον δω ως διαχωριστικό στοιχείο. Κάτι ανάλογο ισχύει και για το πολιτικό σύστημα (δεν είμαι σίγουρος τι εννοείτε με τα γλωσσικά συστήματα).
    Με βάση τα κριτήρια που αναφέρατε θα μπορούσε να είμαι κι εγώ ευρωπαϊστής (σχεδόν, επειδή δεν είμαι υπέρ του κοινοβουλευτισμού). Δεν πιστεύω όμως ότι μόνο στην Ευρώπη συναντούμε άτομα που θέλουν αυτά τα πράγματα, μπορεί κάλλιστα κι ένας Αφρικανός ή Ασιάτης να επιθυμεί να ζει σ' έναν τέτοιο χώρο και να θέλει η χώρα του να κινηθεί προς αυτή την κατεύθυνση. Και δεν είναι η Ευρώπη ο μόνος χώρος που πληρούνται αυτά τα κριτήρια, τουλάχιστον σε κάποιο βαθμό (σε ποιο βαθμό πληρούνται στην Ευρώπη, είναι άλλο ερώτημα). Ο ευρωπαϊσμός είναι κατά την άποψή μου κυρίως γεωπολιτική επιλογή, και ως τέτοια πρέπει να την κρίνουμε.

    0 Like

Leave your comments

Post comment as a guest

0
Your comments are subjected to administrator's moderation.
terms and condition.

Ἐτικέτες Συγγραφέων

Agamben   Alicin   Badiou   Barth   Bell   Berdyaef   Breck   Buntig   Chesterton   Clement   Dworkin   Elliot   Ellul   Evdokimov   Heidegger   Lacan   Lash   LeGoff   Lepeltier   Levinas   Losky   Malson   McGilchrist   Muse   Orwell   Pastoureau   Polony   Popper   Postman   Rawls   Rifkin   Sherrard   Skolimowski   Smith   Solzhenitsyn   Steiner   Swartz   Szazs   Tarkofsky   Unger   Weil   Zirar   Zoja   Αγγελής Δ.   Αμάραντος Σ.   Ανδρουλιδάκης Α.   Ανδρουλιδάκης Κ.   Αρανίτσης Ε.   Βακαλόπουλος Χρ.   Βαμβουνάκη Μ.   Βαρδής Μ.   Βαρθαλίτης Γ.   Βιρβιδάκης Στ.   Βραχνός Κ.   Γεωργίου Θ.   Γρηγοράτος Μ.   Δανέζης Μ.   Διαμαντής Α.   Ζάχος Κ.   Ζιώγας Απ.   Ζουράρις Κ.   Ζώης Ι.   Ιωάννου Δ.   Ιωαννίδης Γ.   Καλογερόπουλος Α.   Καραμπελιάς Γ.   Καστρινάκης Γ.   Κατρούτσος Χρ.   Κιουρτσάκης Γ   Κλεμάν Ο.   Κομνηνός Στ.   Κονδύλης Π.   Κοροβίνης Β.   Κοσμόπουλος Δ.   Κουτρούλης Σ.   Κουτσουρέλης Κ.   Κούκος Σ.   Κυριαζόπουλος Σ.   Κωνσταντούδης Β.   Κόσσυβα Σ.   Λυγερός Ν.   Μαλεβίτσης Χ.   Μανουσέλης Σ.   Μαυρίδης Ν.   Μαυρόπουλος Δ.   Μητραλέξης Σ.   Μπάρλας Γ.   Μπαλτάς Δ.   Μπαραμπούτης Κ.   Μπλάθρας Κ.   Ναξάκης Χ.   Ναστούλης Γ.   Νευροκοπλή B.   Ντόκος Γ.   Ξυδάκης Ν.   Παντούλας Θ.   Παπαγιάννης Α.   Παπαθανασίου Θ.   Παπαναγιώτου Ι.   Πρεβελάκης Γ.Σ.   Προγκίδης Λ.   Ροδίτης Α.   Σακελλαρίου Μ.   Σαλεμής Γ.   Σκλήρης Δ.   Σουφλέρης Στ.   Σταματελόπουλος Λ.   Σταυρόπουλος Β.   Σχοινάς Φ.   Τάσης Θ.   Τσιρόπουλος Κ.   Τσιτσίγκος Σ.   Φαραντάκης Π.   Φεραίος Χ.   Χαραλαμπίδης Κ.   Χατζηαντωνίου Κ.   π. Γιάγκου Β.   π. Γκανάς Ε.   π. Γοντικάκης Β.   π. Ζηζιούλας Ι.   π. Θερμός Β.   π. Μινώπετρος Π.   π. Παπαδόπουλος Χαρ.   π. Φάρος Φ.   JoelLipman.Com

Εισάγετε έγκυρο email για την εβδομαδιαία ενημέρωση. (Ελέγχετε τα spam ή τα promotion emails σας)
Η εβδομαδιαία αντιφωνική επισκόπηση καταχωρείται συνήθως στα spam ή στα promotion emails σας.
Άρης Νούλης
Όταν μιλά ο Θεόδωρος Ζιάκας όλοι εμείς οι υπόλοιποι πρέπει να σιωπούμε και να τον ακούμε. Η στοχαστι...
ny
μία διόρθωση - χρησιμοποιείτε την έννοια εξιλαστήριο θύμα εκεί όπου ταιριάζει αποδιοπομπαίος τράγος....
Φώτης Σχοινᾶς
Ἀδιαμφισβήτητα ὁ π. Νικόλαος Λουδοβίκος εἶναι ὁ κορυφαῖος θεολόγος τῆς γενιᾶς του, τῆς γενιᾶς τοῦ ΄9...
Άρης Νούλης
Κύριε Ελευθέριε, μην είσαι τόσο απαισιόδοξος. Δεν είναι μόνος στην ήδη Άνοιξη της Ορθοδοξίας ο καλός...
Στέλιος Μαφρέδας
έχει εκδοθεί ακόμη και 'Ο θάνατος του πλησίον", εκδόσεις Ίταμος, 2011 σε μετάφραση Μελή Μελετιάδη, α...
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΠΙΓΓΟΣ
Τα τεκναινόμενα σήμερα σε παγκόσμιο επίπεδο αποτελούν τη συνέχεια και ολοκλήρωση της πολιτισμικής επ...
Άρης Νούλης
Γνωστές οι θέσεις του κ. Γιανναρά.
Γνωστό το ύφος της γραφής του.
Γνωστή και η απαξίωση του για όπ...
Ιωάννης Χατζόπουλος
Η ορθόδοξη Ελληνική εκκλησία έχει τεράστιες δυνατότητες και θα πρέπει να τις αξιοποιήσει. Θα γίνει π...
Κρίτων Παπακώστας
Συγχωρείστε με, αλλά απορώ με την ανάγνωση του σχολίου μου από τον κ. Δημήτρη Πεντζίκη. Αντίθετα από...
Δημήτρης Πεντζίκης
Μου κάνει εντύπωση ο Κρίτων Παπακώστας. Τον Ζακ Κωστόπουλο μπορεί μα μην τον σκότωσε κανείς. Τα βέβα...

Nοιάζομαι δηλαδή Μοιράζομαι