Δημήτρης Γ. Ιωάννου

 
Διάφοροι κύκλοι στην Ελλάδα προωθούν συχνά μια άνικμη και αναιμική θεολογία, στερημένη από τους ζωτικούς χυμούς της επαφής με τον σύγχρονο κόσμο και τις γενικότερες πνευματικές αναζητήσεις. Καμιά φορά, από έγνοια να μην προδώσουμε την παράδοση, φτάνουμε στο να ξεχνάμε το βαθύτερο πατερικό πνεύμα.
Δεν είναι όμως τέτοια η περίπτωση  του π. Στανιλοάε, αυτού του κορυφαίου θεολόγου, ο οποίος καταφέρνει να διαβλέπει τον βαθύτερο πυρήνα του ορθόδοξου δόγματος, καθώς επίσης και την πατερική «σκέψη» -κατά τον π. Φλορόφσκι - που κρύβεται πίσω από αυτό. Είναι φανερό αυτό στον τρόπο που συμβάλλει να δημιουργεί μια «θεολογία του προσώπου», που να μην προδίδει όμως το πνεύμα της Ανατολής. Θα ξεκινήσουμε ευθύς αμέσως την παρουσίαση, προσπαθώντας, κατ’ άκρα συντομία, να παρουσιάσουμε τον τρόπο που ερμηνεύει το «πρόσωπο».
Πρέπει να αρχίσουμε από το βασικό γεγονός ότι ο ρουμάνος θεολόγος είναι, ως ορθόδοξος, θερμός «θιασώτης» του παλαμισμού, και θεωρεί το δόγμα περί ακτίστων ενεργειών την πεμπτουσία της ορθόδοξης πνευματικότητας. Στο σημείο αυτό φαίνεται να έχουν σκοντάψει πολλοί θεολόγοι, καθώς σε αυτούς, αρκετά συχνά, οι θείες αυτές «άκτιστες ενέργειες» εμφανίζονται λίγο ως πολύ προϊόν τυχαιότητας, καθώς, όπως λέγεται, το δόγμα του «απερινόητου» και «αμέθεκτου» της θείας Ουσίας δεν επιτρέπει να γίνει κάποιος λόγος για την σχέση μεταξύ αυτής και των θείων ακτίστων ενεργειών. Σε μας γίνονται γνωστές οι ενέργειες, οπότε είναι παντελώς άδηλο πώς η σκοτεινή και κρυμμένη σε «ζόφο» Θεία Ουσία προβαίνει σε αυτές τις ενέργειες (οι θεολόγοι αυτοί τονίζουν μάλιστα όλως ιδιαιτέρως ότι οι ενέργειες είναι «της Ουσίας» και όχι των Προσώπων). Δεν είμαι θεολόγος, και έτσι θα μιλήσω περισσότερο βιωματικά, για το πώς ο π. Στανιλοάε δημιουργεί, πάντα πιστός στους Πατέρες, μια θεολογία όπου μπορεί κανείς να ανασάνει, και επίσης με ενδιαφέρει εδώ και το πολύ μεγάλο φιλοσοφικό ενδιαφέρον της διδασκαλίας του, καθότι, όσα λέγει,  γονιμοποιούν τη σκέψη.
Ας δούμε λοιπόν τι γράφει εν προκειμένω ο π. Στανιλοάε: καταρχήν επισημαίνει το πρόβλημα λέγοντας ότι «μερικές φορές, μιλώντας για την ποικιλία των θείων ενεργειών, λησμονούν κάποιοι ν’ αναφέρουν ότι σε κάθε μία απ’ αυτές ενεργεί ο κατ’ ουσίαν Ένας Θεός». [1]Είναι προφανές εδώ ότι ο κορυφαίος πατρολόγος προσπαθεί να επαναφέρει τον σύγχρονο θεολογικό στοχασμό σε υπαρξιακό προσανατολισμό, ούτως ώστε να καταλάβει κανείς ότι είναι ο Ζων Θεός Αυτός που ενεργεί, και υπάρχει μια βαθιά ενότητα πίσω από τις πολλές, φαινομενικά «μεμερισμένες» θείες ενέργειες. Το πιο σημαντικό όμως γράφεται λίγο παρακάτω, όταν λέγει το εξής «σκανδαλώδες» για πολλούς σύγχρονους έλληνες θεολόγους: «με κάθε ενέργειά Του ο Θεός παράγει ή συνέχει μια ιδιαίτερη όψη της πραγματικότητας, η οποία ως εκ τούτου έχει ως αιτία κάτι ανάλογο, και κατά μια ακατάληπτη έννοια, τον ίδιο τον Θεό.». [2] Μπορεί εδώ να γίνεται πάντα σεβαστό το δόγμα του αμεθέκτου της θείας Ουσίας, ωστόσο, λέγεται ότι ο Ζων Θεός, με την αμέθεκτη αυτή Ουσία Του, είναι που αποκαλύπτεται στις ενέργειες. Άρα, οι θείες ενέργειες δεν είναι μόνο θεραπευτικές, με μια μερικότερη σημασία, αλλά και πάνω από όλα «αποκαλυπτικές» της θείας Ουσίας, με την έννοια ότι αυτή είναι η «βάση» τους, η οποία άλλωστε έχει και προσωπική υπόσταση. [3] 
Πρέπει όμως να επισημάνουμε και τον αντιυπαρξιστικό (πχ έναντι ενός Σαρτρ) προσανατολισμό της σκέψης του ρουμάνου πατρός, καθότι ο  Θεός ενεργεί, όχι εγκαταλείποντας ή «υπερβαίνοντας» την θεία Του Ουσία, αλλά είναι ακριβώς η Θεία Του Ουσία, το εσωτερικό δηλαδή άφατο περιεχόμενο της Θείας Του Ζωής (αυτό είναι κατά τον π. Ρωμανίδη άλλωστε η θεία «Ουσία»), που γίνεται γνωστό στον κόσμο. Και προς επιβεβαίωση αυτού διαβάζουμε τα εξής παρακάτω: «Οι ενέργειες που προκαλούν τις ιδιότητες του κόσμου είναι επομένως φορείς ιδιοτήτων που κατά έναν απλό και ακατανόητο τρόπο απαντώνται στον Θεό. Οι ενέργειες συνεπώς δεν είναι παρά οι ιδιότητες του Θεού εν κινήσει, ή ο ίδιος ο απλούς  Θεός σε μια διακεκριμένη κάθε φορά κίνηση, ή σε πολλαπλές διακεκριμένες και συναπτόμενες κινήσεις». Φαίνεται εδώ ότι, εκτός από τα πολυάριθμα πατερικά χωρία που θα είχε υπόψη του ο π. Στανιλοάε, φτάνει σε αυτήν την διατύπωση λόγω του επίσης παλαμικού δόγματος της «απλότητας του Θεού» (διαφορετικής από την ακινάτεια απλότητα), η οποία επιτρέπει μεν στον Θεό να ενεργεί ως ελεύθερο Πρόσωπο (όπως σε όλη την βιβλική ιστορία), από την άλλη όμως βοηθά τον θεολόγο να υπογραμμίσει μια βαθύτερη εναρμόνιση Ουσίας και ενεργειών: είναι ο ένας Θεός που γνωρίζουμε διά των ενεργειών, και δεν χωρά κάποιος αφηρημένος μερισμός.
Κάνει ιδιαίτερη εντύπωση για το ότι ο π. Στανιλοάε μιλά για «θείες ιδιότητες» που αποκαλύπτονται με τις θείες ενέργειες. Πολλοί σύγχρονοι θεολόγοι έχουν φτάσει να θεωρούν αυτές τις ιδιότητες (πχ την απειρία του Θεού, την παντοδυναμία, την σοφία κλπ), ως «άκτιστες ενέργειες». Ίσως γι’ αυτό ο πατήρ σπεύδει να αναφέρει από τις πρώτες ιδιότητες, μετά την απειρία, αυτήν της απλότητας, γιατί βέβαια δεν θα είχε νόημα να πει κανείς ότι και η θεία απλότητα, επί της οποίας βασίζεται και η βαθύτερη ενότητα ουσίας και ενεργειών, είναι και αυτή ενέργεια. Μερικοί μάλιστα θεωρούν ως αποκλειστικά θεία ενέργεια και την αγάπη του Θεού, οπότε, όπως καταλαβαίνω, διαβάζοντας τα έργα τους, δυσκολεύονται να πουν οτιδήποτε για τις αγιοτριαδικές σχέσεις, οι οποίες βέβαια υπερβαίνουν το επίπεδο των ενεργειών (ωστόσο, ο ίδιος ο Χριστός έχει πει πολλά γι’ αυτές, όπως πχ στο Ιω. ΙΖ: «(πάτερ…) ηγάπησας αυτούς καθώς εμέ ηγάπησας», «ηγάπησάς με προ καταβολής κόσμου» κλπ). Τελικά, η Τριαδολογία αυτών των θεολόγων, που υποτίθεται μένει πιστή στον παλαμισμό, ξεχνά τελείως τα λεγόμενα της καππαδοκικής θεολογίας, για τις σχέσεις υπέρτατης αγάπης μεταξύ των Αγίων Προσώπων της Θεότητας. [4]Περιττό να πούμε ότι ο π. Στανιλοάε δεν θεωρεί την αγάπη -και η Βίβλος λέγει «ο Θεός αγάπη εστι»- απλά θεία ενέργεια, καθώς αφιερώνει πάρα πολλές σελίδες για να μιλήσει για την «θεία διυποκειμενικότητα»: «Τα θεία πρόσωπα παραμένουν προαιωνίως τέλεια, γιατί η αγάπη Τους είναι η τέλεια αγάπη, η οποία δεν μπορεί να προάγει περισσότερο τη μεταξύ τους κοινωνία» [5], και λίγο μετά, σχολιάζοντας ένα χωρίο του αγίου Διονυσίου Αρεοπαγίτη (που γράφει ότι «μόνο ένας Θεός που είναι Πατήρ και Υιός εξηγεί όλη τη γήινη πατρότητα και υιότητα»), λέγει πως «η θαλπωρή των ανθρωπίνων ιδιαίτερων σχέσεων προέρχεται από την ύπαρξη ενός Θεού που δεν είναι ξένος προς τη στοργή τέτοιων σχέσεων». Χωρίς να κάνει κάποιο ρητό σχόλιο εν προκειμένω, νομίζω ότι ο θεολόγος εννοεί εδώ ό,τι και ο π. Φλορόφσκι, που κάπου γράφει ότι πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ της αγάπης του Θεού ως μέρος της φύσεως αυτού, και αυτής ως άκτιστης ενέργειας κλπ, χωρίς, φαντάζομαι, να μπορεί κάποιος να διανοητικοποιήσει και να μιλήσει σχολαστικά γι’ αυτόν τον πραγματικό, αλλά ακατάληπτο διαχωρισμό (αν και αυτό το θέμα θα φωτιστεί από όσα θα πούμε παρακάτω).
Ο π. Στανιλοάε μάλιστα, ακολουθώντας τους Καππαδόκες, τον άγιο Διονύσιο κλπ, χωρίς να αναγνωρίζει βέβαια την σχολαστική «analogia entis», έχει να πει αρκετά για τον λόγο που η κτίση είναι δεκτική του ίδιου του Θεού. Οι άκτιστες λοιπόν θείες ενέργειες, είναι αυτές που πλάθουν τα κτίσματα και τα συντηρούν (πχ η θεία πρόνοια), αποκαλύπτοντας σε αυτά τις θείες ιδιότητες (που είδαμε ότι δεν ταυτίζονται με τις ενέργειες). Τα πλάθουν λοιπόν με «ανάλογες, αλλ’ απείρως υποδεέστερες ιδιότητες, και κατόπιν μετέχουν, σε συνεχώς υψηλότερες βαθμίδες, στις θείες άκτιστες ενέργειες ή ιδιότητες».  Παραθέτει μάλιστα σχετικά ένα χωρίο του αγίου Διονυσίου («Περί Θείων ονομάτων», Θ9), όπου γίνεται λόγος για τον τρόπο που ο Θεός σχετίζεται με τα κτίσματα, και αναφέρονται ακριβώς οι θείες ενέργειες, αλλά και οι «πρόοδοι». Η αρεοπαγιτική αυτή λέξη «πρόοδοι» υποδηλώνει την κίνηση του όλου Θεού προς τον κόσμο, τα πλάσματά Του, και δίνει μια περαιτέρω διασάφηση στον όρο «ενέργειες», οι οποίες αποκτούν πια τον χαρακτήρα της αποκάλυψης του Ζώντος Θεού προς τα έξω. Κατά συνέπεια, τα κτίσματα μετέχουν και στις θείες ιδιότητες∙ δεν μετέχουν βέβαια στην θεία Ουσία, αλλά, κατά έναν ακατάληπτο τρόπο, είναι η θεία Ουσία που προβαίνει σε αυτές τις «προόδους», τις ενέργειες, οπότε τα κτίσματα γίνονται δεκτικά και των ιδιοτήτων του Θεού, στον τρόπο όμως που αυτές προβάλλονται ad extra. 
Γνωρίζουμε, όντως, φαντάζομαι ότι θέλει να πει ο θεολόγος, το κάλλος του Θεού, μόνο όμως ως «πρόοδο», αποκάλυψη της ουσίας αυτού, κατ’ ενέργειαν. Δεν το γνωρίζουμε καθεαυτό, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι δεν πρόκειται για μια ρεαλιστική γνώση του θείου κάλλους, καθότι το θείο κάλλος ως προβολή είναι ρεαλιστική αποκάλυψη του θείου κάλλους καθεαυτό. Και πάλι ο π. Στανιλοάε προσπαθεί παντοιοτρόπως ν’ αποδώσει με σύγχρονο τρόπο τους ισχυρισμούς του αγίου Διονυσίου ότι ο  Θεός είναι «υπέρ παν όνομα», αλλά και ταυτόχρονα «όλος ενδείκνυται (στα κτίσματα) πολυωνύμως» [6]. 
Για να ακριβολογήσω, ο ρουμάνος πατήρ διευκρινίζει επακριβώς την άποψή του σε αυτό το θέμα ως εξής: «Όλες οι θεωνυμίες αναφέρονται στις ‘‘αγαθοεργούς της θεαρχίας προόδους’’ και όχι στις (θείες) ιδιότητες. Δεν γνωρίζουμε τις ιδιότητες του Θεού παρά μόνο κατά τη δυναμική τους επενέργεια και στον βαθμό που τις προσλαμβάνουμε». [7] Αυτό σημαίνει ότι, όντως, οι θείες ιδιότητες επενεργούν οι ίδιες στον κόσμο, και δεν μένουν απόμακρες από αυτόν, όπως τείνουν έμμεσα να πουν κάποιοι, που στην ουσία αφήνουν τον Θεό ξένο σε σχέση με την κτίση. Είναι οι ίδιες οι θείες ιδιότητες λοιπόν που επενεργούν, πχ η παντοδυναμία, εμείς όμως τις γνωρίζουμε μόνο κατά τη «δυναμική τους επενέργεια». Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν προσλαμβάνουμε τον ένα, αληθινό Θεό, που, πάντα, κατά ακατάληπτο τρόπο, παραμένει απλός, αν και «μεριζόμενος», και μάλιστα «πολυωνύμως». Γι’ αυτό, ο π. Δημήτριος τονίζει ιδιαιτέρως ότι ο Θεός παραμένει, παρά την ποικιλία των ενεργειών Του, «η εστία αυτών, απλός και ακέραιος σε κάθε μια από αυτές». Ακόμη περισσότερο, γνωρίζουμε ότι οι άκτιστες ενέργειες «έχουν ως βάση την ουσία που έχει προσωπική υπόσταση, αλλά πώς είναι αυτή η ουσία δεν ξέρουμε, γιατί είναι ουσία πάνω από κάθε ουσία».[8] Πρέπει να προσέξουμε πολύ να μην μας μπερδέψει εδώ ο όρος «ουσία», και τον πάρουμε με το αριστοτελικό του νόημα (για να μην γίνει η σύγχυση αυτή ο άγιος Διονύσιος άλλωστε μετέτρεψε τον όρο σε «υπερουσία»). «Ουσία» στην καππαδοκική θεολογία, κατά τον π. Ρωμανίδη, που θα συναινούσε πλήρως εν προκειμένω, ονομάζεται, όπως ήδη είπαμε, απλώς  το άφατο, εσωτερικό περιεχόμενο της θείας Ζωής, που βέβαια, σε έναν βαθμό, με υπαρξιακή και μόνο έννοια (καθότι η θεολογία είναι εμπειρική), δεν είναι προσιτό σε κανένα απολύτως κτίσμα. Και είναι από αυτό το άφατο και αμέθεκτο περιεχόμενο, που εκπορεύονται οι θείες ενέργειες, πάντα όμως, υπό μία έννοια, μεταφέροντάς το μαζί, καθώς αυτό είναι η πηγή τους. 
 Μην φοβούμενος λοιπόν να αναφέρει μια αναλογία με τα της κτίσης, αντίθετα από την μίζερη θεολογία που περιγράψαμε, ο π. Δημήτριος δίνει ελεύθερα το παράδειγμα του ανθρωπίνου προσώπου, το οποίο και αυτό «διατηρεί την ουσία (του) ως ανεξάντλητη πηγή παντοειδών πράξεων, (και γι’ αυτό) δεν έχει κανένα όνομα που να το χαρακτηρίζει καθεαυτό».[9] Εδώ διαφαίνεται πλήρως και η τεράστια διαφορά που χωρίζει τον π. Δημήτριο από τον δυτικό υπαρξισμό (πχ Σαρτρ), γιατί δεν θεωρεί ως προσωπική «ανάπτυξη και πραγμάτωση» την «έξοδο από την ουσία», αλλά ακριβώς θέτει την «ουσία», το μυστηριώδες δηλαδή εσωτερικό περιεχόμενο και της ανθρώπινης υπόστασης, την πηγή παντός είδους ενεργειών. «Τα ονόματα που δίνουμε στα πρόσωπα είναι συμβατικά. Δεν λένε τι είναι το πρόσωπο». [10] Ωστόσο, υπογραμμίζουμε και πάλι την διαφορά με τον δυτικό υπαρξισμό, καθώς ο θεολόγος δεν θα έλεγε πότε, με σαρτρική έννοια, «είμαστε αυτό που κάνουμε» (χωρίς δηλαδή να προϋποτίθεται κάποια φύση, η οποία στον π. Δημήτριο, άλλωστε, και συμφώνως προς κάποιον Πατέρα της Εκκλησίας, δεν θεωρείται καθόλου συνώνυμη της «ανάγκης»). Για τον π. Στανιλοάε, αντιθέτως, είναι η πράξη που αποκαλύπτει τον βαθύτερο πυρήνα του είναι μας, ο οποίος είναι «αποφατικός». Και έναν τέτοιον αποφατισμό του προσώπου, εντελώς πρωτότυπο, τόλμησε να προτείνει στον φιλοσοφικό στοχασμό του 20ου αιώνα ο μεγάλος θεολόγος. Τελειώνουμε λέγοντας ότι ούτε οι ανθρώπινες ιδιότητες, στο απύθμενο βάθος τους («ουσία»), έχουν και αυτές ονομασία. Τι είναι άραγε η ανθρώπινη «σοφία» καθεαυτή; Ποια είναι η μυστηριώδης πηγή της; Δεν το ξέρουμε. Ξέρουμε μόνο ότι «ούτε και οι (ανθρώπινες ακόμη) ιδιότητες είναι δυνατόν να υπαχθούν σε ονομασίες. Οι ιδιότητες έχουν δυναμικό χαρακτήρα και ενεργοποιούνται κατά τις διάφορες πράξεις». Και μάλιστα, ακόμη περισσότερο τολμηρά, ο π. Στανιλοάε, μιλώντας τώρα για τις θείες ιδιότητες, όπως εμείς τις γνωρίζουμε, λέγει ότι «δεν σφάλλουμε θεωρώντας ότι όλες (οι ιδιότητες) υπάρχουν κατά έναν ακατανόητο τρόπο και με μια αδιάπτωτη απλότητα στην ουσία Του. Ως εκ τούτου αυτές, ως δυναμικές εκδηλώσεις του Θεού, είναι ‘‘περί την ουσίαν’’ και όχι η ουσία Του καθεαυτήν». 
Εντυπωσιάζει το πόσο διαφορετικά ερμηνεύει το «περί» («την ουσίαν)» του αγίου Διονυσίου ο ρουμάνος πατήρ σε σχέση με κάποιους έλληνες θεολόγους, που, από όσο καταλαβαίνω, εκλαμβάνουν αυτό το «περί» με την έννοια του «αντιθέτως». Οι εκδηλώσεις δηλαδή του Θεού ως προς εμάς, ad extra, σε αυτούς υποδηλώνουν μία έκπτωση έναντι της ουσίας: δεν μπορούμε να μετέχουμε στην ουσία, και αυτή απλώς την αδυναμία υποσημαίνει το «περί». Για τον π. Στανιλοάε όμως το «περί» έχει ένα υπαρξιακό νόημα: αναφέρεται στο ότι η ρίζα όλων αυτών των εκδηλώσεων εμπεριέχεται στην θεία Ουσία, όπως ακριβώς συμβαίνει, όπως είπαμε, ακόμη και στο ανθρώπινο πρόσωπο. Καταλαβαίνοντας το πρόβλημα, ο θεολόγος λέγει ότι «γνωρίζουμε (μεν) τον Θεό στο βαθμό που μας αφορά, χωρίς η γνώση αυτή να μας Τον εμφανίζει αντίθετο του Θεού καθ’ εαυτόν». Δεν πρέπει πότε να ξεχνάμε το ότι ο Θεός, παρόλα αυτά, είναι απλός.
Τέλος, πρέπει να πούμε ότι είναι τέτοιος ο δυναμισμός των θείων ιδιοτήτων, ώστε, παρόλο που αυτές φωτίζουν την ανθρώπινη διάνοια, είναι χάρη στις ενέργειες που οι ιδιότητες αυτές διευκρινίζονται τελικά, και μάλιστα, με έναν βιωματικό τρόπο. «Ο Θεός είναι αγαθός. Πόσες όμως αποχρώσεις έχει η αγαθότητα ... που μας δείχνει μέσω αναριθμήτων ενεργειών, ανάλογα με τις δικές μας ανάγκες;», ρωτά ο πατήρ.[11] Και έτσι, ο απερινόητος και ακατάληπτος Ζων Θεός, με συνεχείς νέες πράξεις, τόσο ως προς το ανθρώπινο σύνολο όσο και ξεχωριστά στον καθένα από μας, προσπαθεί να επιτύχει τον τελικό στόχο, την ένωσή μας μαζί Του. 
                                 **************
Αντίθετα και πάλι από τους θεολόγους που προαναφέραμε, οι οποίοι και  θεωρούν ότι το περί ενεργειών παλαμικό δόγμα στήνει έναν φραγμό ανάμεσα σε μας και στον Θεό (καθώς, όπως είπαμε, τονίζουν τις ενέργειες ως κάτι που περίπου αντιτίθεται στην ουσία), και που απορρίπτουν περίπου και  την περί προσώπου θεολογία, με την αιτιολογία ότι μόνον στις θείες ενέργειες μετέχουμε, χωρίς να υφίσταται καμία άλλη ομοιότητα με τον Θεό, ο κορυφαίος θεολόγος, στηριζόμενος και πάλι στον άγιο Διονύσιο, λέγει ότι όλα τα χαρακτηριστικά της δικής μας ύπαρξης τα έχουμε λαμβάνοντας τις μεθεκτές ιδιότητες του θείου Όντος: πχ η ανθρώπινη ψυχή, που έχει ως ιδιότητα ακόμη και την (κατά άγιο Γρηγόριο Παλαμά) «πανταχού παρουσία» (μέσα στο ανθρώπινο σώμα της), λαμβάνει αυτό το γνώρισμα κατά σχετική μετοχή στην θεϊκή πανταχού παρουσία. Αυτό σημαίνει ότι, πέρα από την μετοχή στις άκτιστες θείες ενέργειες, υπάρχει μια αληθινή, σχετική ομοιότητα του ανθρώπου προς τον Θεό,  καθότι και αυτός αποτελεί ασφαλώς πρόσωπο (όντας «κατ’ εικόνα Θεού», με δυνατή, όπως είπαμε, διάκριση και γι’ αυτόν ουσίας και ενεργειών). Μερικοί  Πατέρες, μάλιστα, από όσο γνωρίζω, θεωρούν ότι υπάρχει ακόμη και ένας εικονισμός της τριαδικότητας του Θεού εντός  του ίδιου του ανθρώπου [12] Οι ιδιότητες πάντως του Θεού, κατ’ εικόνα των οποίων υπάρχουν και οι ανθρώπινες ιδιότητες, είναι «αφ’ εαυτού» (=ο Θεός είναι το υπέρτατο, απόλυτο πρόσωπο, και απόλυτες είναι επίσης και οι ιδιότητές Του). Μεταξύ αυτών των ιδιοτήτων εξαίρεται ιδιαίτερα από τους Πατέρες το «αυτοείναι», που ο Αρεοπαγίτης μάλιστα ταυτίζει με την ουσία του Θεού. «Εφόσον όμως η Ουσία δεν είναι πραγματικά δεδομένη παρά μόνο ενυπόστατα ή σ’ ένα υποκείμενο, μπορούμε να πούμε ότι ο υποστάτης όλων των ιδιοτήτων του Θεού από τις οποίες μεταλαμβάνουν τα κτίσματα, ακόμη και ο υποστάτης της ύπαρξης είναι η υποστατική -ή η τριαδική υποστατική- θεία πραγματικότητα» [13]. («και έστιν αυτό καθ’ αυτό είναι πρεσβύτερον του αυτοζωήν είναι»,  «Ο ων όλου του είναι κατά δύναμιν υπερούσιος εστί» κλπ, γράφει σχετικά ο Άγιος Διονύσιος). Πράγματι, ο π. Δημήτριος καταφάσκει την υπεροχή του ίδιου του Θεού ακόμη και έναντι της Ουσίας Του, αλλά πρέπει να προσέξουμε εδώ ιδιαιτέρως, να μην βιαστούμε να δώσουμε υπαρξιστικό νόημα στην διδασκαλία του. Καθώς η «Ουσία» ή «υπερουσία» είναι το άφατο περιεχόμενο της εσωτερικής ζωής του Θεού, ο αληθινός, Ζων Θεός, κάθε άλλο παρά αυτή συνιστά περιορισμό για τον Θεό ή πολύ περισσότερο, όπως είπαμε, «ανάγκη» [14]. Δεν χρειάζεται όμως καθόλου να ταυτίζεται η «ουσία», πολύ περισσότερο η «υπερουσία» με κάποια ανάγκη, για να διατηρεί ο Θεός, ως τριαδική υπόσταση, κάποια οντολογική υπεροχή έναντι αυτής. Ο Θεός είναι ο υποστάτης, θα λέγαμε, αν το εκφράζω σωστά, ακόμη και της ελευθερίας Του, και με αυτήν την έννοια η πατερική διδασκαλία περί προσώπου, ή «υποκειμένου» (στην δυτική ορολογία) ξεπερνά την σάρτρεια, ή και κιργεγκώρεια διδαχή, και κατά την γνώμη μου την υπερβαίνει. Και αυτό γιατί, με τον  τρόπο που ο π. Δημήτριος κατανοεί το πρόσωπο, αυτό διατηρεί έναν αποφατισμό και έναν δυναμισμό πολύ πιο έντονο, παρά, αν ερμηνεύσουμε, πράγμα βέβαια που το απαγορεύει ρητά η πατερική διδασκαλία, τη φύση (και μάλιστα του Θεού) ως «ανάγκη». Ο Θεός είναι οντολογικά υπέρτερος, ως υπέρτερος του Είναι και της ζωής (κατά συνέπεια, μαζί και της ελευθερίας, που είναι η κατεξοχήν «ζωή)», και από την ίδια  την ελευθερία. Υπάρχει κάτι ακατάληπτο, ακόμη και στον άνθρωπο, που υποστασιάζει την ελευθερία, και αυτό είναι το πρόσωπο. Ιδού, αν το καταλαβαίνω καλά εν προκειμένω, το δίδαγμα του θεολόγου. «Και αυτού έστι το είναι, και ουκ αυτός το είναι∙ και εν αυτώ έστι το είναι, και ουκ αυτός εν τω είναι». Τελειώνω λέγοντας ότι δεν πρέπει να παρερμηνεύουμε τον όρο «υπερούσιος» («ο ων όλου του είναι κατά δύναμιν υπερούσιος έστι» [15]), όπως κάνουν μερικοί υπαρξιστές, που νομίζουν ότι το «υπερούσιος» σημαίνει πως ο Θεός εκβαίνει από την προσωπική Του «ουσία» και ξανοίγεται σε κάτι πέραν αυτής. Η αρεοπαγιτική «υπερουσία» είναι η καππαδοκική ουσία, που από την μια πρέπει να θεωρηθεί παντελώς δυναμική («υπέρ»), και από την άλλη μέσα σε αυτό το «υπέρ» κρύβεται και το γεγονός ότι ο Θεός διατηρεί οντολογική προτεραιότητα ακόμη και έναντι αυτού του δυναμισμού, όντας άλλωστε η πηγή και της δυνάμεως και της ζωής και της κινήσεως και της ελευθερίας (όλα αυτά δεν κουράζεται να τα επαναλαμβάνει διαρκώς ο άγιος Διονύσιος), και όλων αυτών επίσης που συγκεφαλαιώνει ο πατερικός όρος «είναι» (παρόμοια εικόνα για το «είναι», ως συνώνυμο ουσιαστικά της ελευθερίας, της «αυθεντικότητας», με μια έννοια, διατηρεί παραδόξως και ο Χάιντεγκερ, ενώ την πιο ξένη προς την πατερική σκέψη ερμηνεία ως προς αυτό το θέμα, δύσκαμπτη και ανελαστική, συνάντησα στον φιλόσοφο Λεβινάς).
Ο Θεός τελικά, όντας το μόνο Απόλυτο («αφ’ Εαυτού») Πρόσωπο, και έχοντας όλες τις ιδιότητές Του επίσης «αφ’ Εαυτού», μπορεί να προσφέρει και στα ανθρώπινα πρόσωπα τη δυνατότητα να μεταλαμβάνουν τούτο το «αφ’ εαυτού» προνόμιο Αυτού και των ενεργειών Του»[16], καθώς ακόμη και εμείς, οι άνθρωποι, κατά μία ορισμένη έννοια, είμαστε «αφ’ εαυτού» ή απόλυτοι, εφόσον εμείς οι ίδιοι αποφασίζουμε για όλες τις ενέργειές μας, οι οποίες και έχουν κάποιες συνέπειες, αφενός σε μας τους ίδιους, και αφετέρου στην εξωτερική πραγματικότητα».[17]
Έχοντας διασαφηνίσει, κατόπιν όλων αυτών, στο μέτρο του δυνατού, το γεγονός ότι ο π. Δημήτριος καταφάσκει απολύτως μία δυναμική περί προσώπου θεολογία, στο 2ο μέρος θα ασχοληθούμε με την διαφορά της διδασκαλίας του από την αυγουστίνεια-σχολαστική και εν γένει δυτική περί προσώπου παράδοση.
 
[1] π. Δημητρίου Στανιλοάε, Η περί Θεού Ορθόδοξη Χριστιανική Διδασκαλία, Αρμός 2011, σ. 55
[2] ό.π. σελ. 56
[3] Άφθονο υλικό για όλα αυτά μπορεί να βρει κανείς σε μια θαυμάσια διδακτορική διατριβή του π. Δανιήλ Pupaza, που δημοσιεύτηκε πρόσφατα («Η Θεολογία του Καλού και του Αγαθού στον Άγιο Διονύσιο Αρεοπαγίτη», ΙΜ Μονή Βατοπαιδίου, Άγιον Όρος, 2015).
[4] Στο δεύτερο μέρος θα δώσουμε ενδεικτικά παραδείγματα, που παραθέτει ο π. Δημήτριος Στανιλοάε.
[5] Η περί Θεού Ορθόδοξη…,  σελ. 270
[6]ό.π. σελ. 56 
[7]ό.π. σελ. 57 
[8] ό.π. σελ. 58 
[9]αυτόθι 58 
[10] αυτόθι 
[11]ό.π. σελ. 61 
[12]βλ. σχετικά, π.  Χρυσοστόμου Διονυσιάτη: «Θεός Λόγος και Ανθρώπινος Λόγος», ΙΜ Αγίου Διονυσίου, Άγιον Όρος 1998, και ιδιαιτέρως το κεφάλαιο «η τριαδική ψυχή και οι λειτουργίες της» (σελ. 125-138).  
[13]Η περί Θεού Ορθόδοξη… , 63 
[14]Ειδική επιχειρηματολογία για αυτό το θέμα, επικεντρωμένη στον άγιο Μάξιμο,  έχει αναπτύξει ο θεολόγος Γ. Σίσκος (κάτοχος μάλιστα και μιας διδακτορικής διατριβής με θέμα την Χριστολογία του αγίου Μαξίμου) σε μια σχετική εισήγησή του («οι Περσοναλιστικές ερμηνείες του αγίου Μαξίμου του Ομολογητή», στο Θεολογικό Συνέδριο «Θεολογία και Ποιμαντική» Ναύπακτος,  3-10-2015).
[15] ό.π. σελ. 63 
[16]ό.π. σελ. 68
[17]ό.π. 67
 
Εικόνα: Ο Αρχάγγελος Μιχαήλ. Μονή Σταυρονικήτα, διά χειρός Θεοφάνους του Κρητός.
πηγή κειμένου: Aντίφωνο
 

People in this conversation

  • Φώτης Σχοινᾶς

    Γιά τήν διατύπωση τῆς διδασκαλίας τῆς Ἐκκλησίας γιά τόν Θεό καί τόν ἄνθρωπο οἱ Πατέρες χρησιμοποίησαν τό τριπλοῦν ἐννοιολογικό κατηγόρημα οὐσία/φύση, ὑπόσταση/πρόσωπο και ἐνέργεια. Ὁ ἱερός Δαμασκηνός διασαφηνίζει ὅτι τό "ἐνεργητικόν" εἶναι ἡ οὐσία πού παράγει τήν ἐνέργεια, "ὁ ἐνεργῶν" εἶναι τό πρόσωπο/ὑπόσταση πού κάνει χρήση τῆς ἐνέργειας καί "ἐνέργημα" εἶναι τό ἀποτέλεσμα τῆς ἐνέργειας: "Ἱστέον δε, ὡς ἄλλο ἐστίν ἐνέργεια καί ἄλλο ἐνεργητικόν καί ἄλλο ἐνέργημα καί ἄλλο ἐνεργῶν. Ἐνέργεια μέν οὖν ἐστιν ἡ δραστική καί οὐσιώδης τῆς φύσεως κίνησις. Ἐνεργητικόν δέ ἡ φύσις, ἐξ ἧς ἡ ἐνέργεια πρόεισιν. Ἐνέργημα δέ το τῆς ἐνεργείας αποτέλεσμα. Ἐνεργῶν δέ ὁ κεχρημένος τῇ ένεργείᾳ ἤτοι ἡ ὑπόστασις". (Ἔκδοσις άκριβής, νθ 6-12, τόμος ΙΙ, ἔκδ. B. Kotter, σ. 144).

    0 Like
  • Δημήτρης Ιωάννου

    Αγαπητέ Φώτη, ελπίζω να μου συγχωρήσεις τον ενικό, πάνω σε αυτο προσπάθησα και εγώ να πω κάτι. Οταν λέμε ότι η "ουσία" παράγει την ενέργεια, αυτό δεν πρέπει να λέγεται με μια έννοια οτι η ενέργεια είναι μηχανιστική απορροή της ουσίας, ούτε και ότι τελικά το άτομο κάνει απλά ''χρήση'' μιας εσωτερικής μεν, αλλά κατ' ουσίαν εξωτερικής γι' αυτό πραγματικότητας. Το άφατο περιεχόμενο της θείας ουσίας, που είναι η ουσία αυτου, δεν μπορεί να οδηγεί σε κάποια ενέργεια ως απλή απορροή αυτής -έτσι διαβάζω τον π. Στανιλοάε. Το χωρίο του αγίου Δαμασκηνού, που συμπυκνώνει εδώ τις έννοιες, μπορεί να διαβαστεί πιστεύω έτσι, αρκεί να δώσουμε στις λέξεις "κεχρημένος" και "κίνησις της φύσεως" την ανάλογη σημασία. Όταν αγαπώ κάποιον, μπορεί να κινείται σε αγάπη αυτό που βαθύτερα είμαι, αλλά επειδή εν τελει αυτο που βαθύτερα είμαι ανήκει σε μένα, στην υπέρτατη αρχή του προσώπου, τελικά εγώ είμαι που αγαπώ και όχι η ουσία μου.
    Περιμένω με χαρά τις παρατηρήσεις σου.

    0 Like
  • Φώτης Σχοινᾶς

    Ἀγαπητέ Δημήτρη συμφωνῶ μέ τίς παρατηρήσεις σου. Οἱ ἐνέργειες εἶναι "οὐσιώδεις ἐνέργειες" ὄχι "ὑποστατικές ἐνέργειες" ἀλλά ταυτόγχρονα εἶναι προσωπικές ἐνέργειες ὄχι ἀπρόσωπες ἐνέργειες. Τό πρόσωπο εἶναι δύσκολο νά συλληφθεῖ ἐννοιολογικά, ἀκριβῶς διότι "οὐδέν ἑνικώτερον προσώπου".Αὐτή εἶναι καί ἡ σχετική διδασκαλία τοῦ π. Σωφρονίου Σαχάρωφ. Τό πρόσωπο/ὑπόσταση βουλεύεται και κάνει την κρίσιμη ἐπιλογή μεταξύ ἀγαθοῦ και κακοῦ.Ἡ φύση/οὐσία εἶναι καθ'ἑαυτήν ἀκατηγόρητη και καλή λίαν.
    Ἐπιπροσθέτως σοῦ ἐκφράζω τίς θερμές εὐχαριστίες μου γιά τά ἐνδιαφέροντα ἄρθρα πού δημοσιεύεις στό Ἀντίφωνο

    0 Like
  • ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΙΩΑΝΝΟΥ

    Εστω κι ετεροχρονισμένα, σ' ευχαριστώ κι εγώ Φώτη για τα θετικά σου σχόλια. Καταλαβαίνω ότι προσπαθείς κι εσύ συχνά να ισοζυγιαστείς ανάμεσα στην παράδοση, που δεν πρέπει να προδώσουμε στο ελάχιστο, και στην ανάγκη να συστοιχηθεί κανείς με τις ανάγκες του σύγχρονου κόσμου, μιλώντας μια πιο σύγχρονη γλώσσα. Σου εύχομαι τέλος να συνεχίσεις το δημιουργικό σου οδοιπορικό προς μια βαθύτερη κατανόηση του προσώπου, θέμα που σε απασχολεί πολύ. Σε ευχαριστώ και πάλι.

    0 Like

Leave your comments

Post comment as a guest

0
Your comments are subjected to administrator's moderation.
terms and condition.

Ἐτικέτες Συγγραφέων

Agamben   Alicin   Badiou   Barth   Bell   Berdyaef   Breck   Buntig   Chesterton   Clement Steiner   Dworkin   Elliot   Ellul   Evdokimov   Heidegger   Lacan   Lash   LeGoff   Lepeltier   Levinas   Losky   Malson   McGilchrist   Muse   Orwell   Pastoureau   Polony   Popper   Postman   Rawls   Rifkin   Sherrard   Skolimowski   Smith   Solzhenitsyn   Swartz   Szazs   Tarkofsky   Unger   Weil   Zirar   Zoja   Αγγελής Δ.   Αμάραντος Σ.   Ανδρουλιδάκης Α.   Ανδρουλιδάκης Κ.   Αρανίτσης Ε.   Βακαλόπουλος Χρ.   Βαμβουνάκη Μ.   Βαρδής Μ.   Βαρθαλίτης Γ.   Βιρβιδάκης Στ.   Βραχνός Κ.   Γεωργίου Θ.   Γρηγοράτος Μ.   Δανέζης Μ.   Διαμαντής Α.   Ζάχος Κ.   Ζιώγας Απ.   Ζουράρις Κ.   Ζώης Ι.   Ιωάννου Δ.   Ιωαννίδης Γ.   Καλογερόπουλος Α.   Καραμπελιάς Γ.   Καστρινάκης Γ.   Κατρούτσος Χρ.   Κιουρτσάκης Γ   Κομνηνός Στ.   Κονδύλης Π.   Κοροβίνης Β.   Κοσμόπουλος Δ.   Κουτρούλης Σ.   Κουτσουρέλης Κ.   Κούκος Σ.   Κυριαζόπουλος Σ.   Κωνσταντούδης Β.   Κόσσυβα Σ.   Λυγερός Ν.   Μαλεβίτσης Χ.   Μανουσέλης Σ.   Μαυρίδης Ν.   Μαυρόπουλος Δ.   Μητραλέξης Σ.   Μπάρλας Γ.   Μπαλτάς Δ.   Μπλάθρας Κ.   Ναξάκης Χ.   Νευροκοπλή B.   Ντόκος Γ.   Ξυδάκης Ν.   Παντούλας Θ.   Παπαγιάννης Α.   Παπαθανασίου Θ.   Παπαναγιώτου Ι.   Πρεβελάκης Γ.Σ.   Προγκίδης Λ.   Ροδίτης Α.   Σακελλαρίου Μ.   Σαλεμής Γ.   Σκλήρης Δ.   Σουφλέρης Στ.   Σταματελόπουλος Λ.   Σταυρόπουλος Β.   Σχοινάς Φ.   Τάσης Θ.   Τσιρόπουλος Κ.   Τσιτσίγκος Σ.   Φαραντάκης Π.   Φεραίος Χ.   Χαραλαμπίδης Κ.   Χατζηαντωνίου Κ.   π. Γιάγκου Β.   π. Γκανάς Ε.   π. Γοντικάκης Β.   π. Ζηζιούλας Ι.   π. Θερμός Β.   π. Παπαδόπουλος Χ.   π. Φάρος Φ.   JoelLipman.Com

Εισάγετε έγκυρο email για την εβδομαδιαία ενημέρωση. (Ελέγχετε τα spam ή τα promotion emails σας)
Η εβδομαδιαία αντιφωνική επισκόπηση καταχωρείται συνήθως στα spam ή στα promotion emails σας.
Παλουμπη χαρα
Πολύ κατατοπιστικό και τεκμηριωμένο κειμενο .
Ali al-Yunani
Ισλάμ και τρομοκρατία
του Αλή αλ-Γιουνάνι

Α μέρος)

Ο Άμπου Χουράιρα (ραντιγιαλλάχου άνχου) εί...
A. Alexandris
O δρ. Σπίγγος θέτει ένα θεμελιώδες ερώτημα «μήπως όποιος ενδιαφέρεται να λυθεί οριστικά το ζήτημα θ...
Τάσος Πέτκου
Το κείμενο είναι μια ακριβής περιγραφή της κρατούσας νεο-φιλιλελεύθερης κοινωνικής αντίληψης. Η αντί...
Γιῶργος Καστρινάκης
Τρεῖς παρατηρήσεις πάνω στὸ ἀπολαυστικὰ πυκνογραμμένο αὐτὸ κείμενο:

1) «Ο μετανεωτερικός άνθρωπος...
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΠΙΓΓΟΣ
Εξαιρετική η συνεισφορά σας στην κριτική σκέψη. Καταθέτω κι εγώ εδώ τη δική μου, όπως δημοσιεύθηκε π...
Vasilis
Πως φθάσαμε στο σημείο οι ξένοι πνευματικοί άνθρωποι να εκτιμούν, να σέβονται και να προσπαθούν για ...