Κώστας Παπαϊωάννου

Κυκλοφόρησε σττέλη το2007, στν θήνα,πτς «ναλλακτικς κδόσεις», τβιβλίο τοφιλόσοφου Κώστα Παπαϊωάννου, «ΒυζαντινκαΡώσικη Ζωγραφική», ποσπάσματα πτν Εσαγωγτοῦ ὁποίου παραθέτουμε. Τβιβλίο δημοσιεύτηκε στγαλλικγιπρώτη φορ τ1965, σπολυτελῆ ἔκδοση-λμπουμ καγνώρισε μεγάλη πιτυχία. Πρόκειται γιμιὰ ἄγνωστη στν λλάδα, ως τ2007, πτυχτς συγγραφικς δραστηριότητας τοσυγγραφέα τς «Γένεσης τοῦ Ὁλοκληρωτισμο», τς «ποθέωσης τς στορίας» κατο«Τέχνη καπολιτισμς στν ρχαία λλάδα», ποκαταδεικνύει τερος τν νδιαφερόντων κατν γνώσεων τοσποδαίου ατο  λληνα στοχαστ.

Κώστας Παπαϊωάννου (ὁ ὁποος πέθανε τ 1981, σ λικία 56 τν) νήκει στ χορεία τν μεγάλων λλήνων πο διέπρεψαν στ Γαλλία, μαζ μ τν Κορνήλιο Καστοριάδη κα τν Κώστα ξελό, εχε σχοληθε διαίτερα μ τν ρχαία λλάδα, πως κα ο λλοι δύο φίλοι του. μως, μ τ ργο του γι τ βυζαντιν κα ρώσικη ζωγραφική, πο γραψε σ σχετικ νεαρ λικία, ποδεικνύεται πς εχε μιερύτερη θεώρηση γι τ συνέχεια το λληνικο πνεύματος κα τς λληνικς τέχνης π τν ρχαιότητα ως τ Βυζάντιο. χει δ διαίτερη σημασία τι τ βιβλίο γράφτηκε κα δημοσιεύτηκε σ μιποχ πο βυζαντιν πνευματικ κα καλλιτεχνικ παραγωγ παρέμενε γνωστη στ ερύτερο ερωπαϊκ κοινό. Τ μετάφραση το βιβλίου, πο περιλαμβάνει πάνω π ξήντα γχρωμες ναπαραγωγς ργων, καναν π τ γαλλικ λένη Νάκου κα Χριστίνα Σταματοπούλου.

Γέννηση τς βυζαντινής τέχνης

«Ἡ Ἀνατολεναι νατολκαὶ ἡ Δύση εναι Δύση. Ποτδν θσυναντηθον». Ατὴ ἡ περίφημη φράση ποτδν πρξε τόσο νακριβς σο τν περίοδο καττν ποία τΒυζάντιο ναδύθηκε ς μητρόπολη τοχριστιανικοκόσμου. πτν ποχτν κατακτήσεων τοῦ Ἀλεξάνδρου, πτν Γάγγη ως τν δριατική, πτν Κριμαία ως τν Αγυπτο, συγκροτήθηκε γιπρώτη φορ μία διεθνς πολιτισμικκοινότητα, ἡ ἑλληνιστικ«κοινή». Ἡ Ἑλλάδα, ἡ Ἐγγς νατολή, λόκληρη ἡ Ἀσία νοτίως τοδρόμου τν τύμβων, ποχρονολογεται πτΛίθινη ποχκαποὺ ὁδηγεῖ ἀπτν Κασπία στΣινικΤεχος, μι τεράστια μάζα λαν, τερογενν στν ψιστο βαθμό, μὲ ἰδιαιτερότητες θεμελιωμένες σχιλιόχρονες παραδόσεις, συγκεντρώθηκε γύρω ππόλεις, χαραγμένες μτράμμα πτν λέξανδρο κατος διαδόχους του. Ττέλος τς λληνικς κυριαρχίας δν πηρέασε καθόλου αττν κτεταμένη «κοινή». ντιθέτως, πως οΠάρθοι λειτούργησαν ς μεσολαβητς νάμεσα στν λληνισμκατν νατολή, τσι καοΡωμαοι μετέφεραν τν λληνισμστς κτς τοῦ Ἀτλαντικο. Καὶ ἐὰν κλατίνισαν τΔύση, δν καναν τίποτε λλο πτν προσδώσουν μι νέα ρμστν λληνισμὸ ὅπως τν βρκαν στὰ ἀνατολικά του ονίου Πελάγους. ς ψιμη συνέπεια τς κστρατείας τοῦ Ἀλεξάνδρου, τκείμενα τς Καινς Διαθήκης θγραφτον στὰ ἑλληνικά, πως κατπερισσότερα γραπττν Πατέρων τς κκλησίας… [ ]

θρησκεία πέτυχε κεῖ ὅπου πέτυχε ὁ ἐθνικισμός. Τν δια στιγμποὺ ἡ ἐπίγεια ερουσαλμ μεταβαλλόταν σστάχτες, εκόνα τς πουράνιας ερουσαλμ πλωνε πάνω πτν οκουμένη τμυστηριακφς ποὺ ἀνέδιδαν τκαμωμένα πὸ ἴασπι τείχη της καομαργαριταρένιες πύλες της.

Στὸ ἑξς, κόσμος θὰ ἀρχίσει νβλέπει τν αυτό του μέσα πτπρίσμα ατοτοφωτός. Ατὴ ἡ νέα θεώρηση τοσύμπαντος δν ντιδιαστέλλει πλέον τν κόσμο μτχάος, τν τάξη μτν ταξία, πως στος λληνες, λλτΦς μτΣκότος. Τφςποτελετκυρίαρχο θέμα τς χανος «παγανιστικς», ουδαϊκς, χριστιανικς ζωροαστρικς γραμματείας τς ποχς. Καατν κριβς τν «παρουσία νς σώματου φωτός, ποδεσπόζει πάνω στσκοτεινὴ ὕλη», Πλωτίνος θθεωρήσει ς κφραση τοκάλλους…

Ἡ ἵδρυση τς Κωνσταντινούπολης, τ330, πρξε ἡ ἐπιβεβαίωση τς οκονομικς, πολιτισμικς καθρησκευτικς περοχς τς νατολς. Χωρς μφιβολία, ὁ ὅρος «νατολ» προσφέρεται στν σάφεια. πτν ποχτοῦ Ἀλεξάνδρου, ἡ Ἀνατολκαὶ ὁ ἑλληνισμς εχαν συμπήξει συμμαχία. Μέσα σ' αττό, λιγότερο περισσότερο, ξελληνισμένο περιβάλλον, θγεννηθεῖ ἡ χριστιανικθεολογία καθφιλοτεχνηθεῖ ἡ πρώτη μορφτς ερς τέχνης: ταν ὁ Ἅγιος Κλήμης ὁ Ἀλεξανδρες τόλμησε νὰ ἀνυψώσει τν λληνικφιλοσοφία στὸ ἐπίπεδο μις «δεύτερης Παλαις Διαθήκης» δν κανε τίποτε λλο πτνμεταφράσει στγλώσσα τς θεολογίας ατποὺ ἡ χριστιανικτέχνη θελε καττν διο τρόπο νσυμβολίσει μτος Καλος Ποιμένες της, τος φηβους Χριστούς της κατος φιλοσόφους ποστόλους της, οἱ ὁποοι θσυνδυάζουν γικαιρτθεϊκμορφμτὸ ἀνθρώπινο κάλλος. λλά, παράλληλα ματτν λληνιστικεκονογραφία, μιὰ ἄλλη παράδοση ρχιζε νσυγκροτεται στν νδοχώρα τς Αγύπτου κατς Συρίας: Σατν φείλομε τν παγίωση τς πλειοψηφίας τν ερν πεικονίσεων. [ ]

Μετάλλαξη τς τέχνης

Παράλληλα, νας ποφασιστικς μετασχηματισμς διενεργεται στν δια τν εκόνα τοῦ ἀνθρώπου. Ἡ ἀρχαία τέχνη γνοοσε τν ποκειμενικότητα. Ἡ ἔννοια τομυστηρίου, τς σωτερικότητας, τς γωνίας κασυνακόλουθα κόσμος τς λπίδας κατς μεταμόρφωσης παρέμεναν γιτος λληνες νας τομέας σχεδν παγορευμένος. τσι, οἱ ὡραιότερες μορφς τοῦ Ἑλληνισμοφαντάζουν βυθισμένες μέσα σ’ ναν πρόσωπο κόσμο: Τμάτια, ταυτόχρονα νοιχτκακλειστά, πως τοζώου, τὸ ἴδιο διάφορα πέναντι στν λπίδα κατν πελπισία σο καὶ ὁ σφυγμς ἢ ἡ τροχιτν στρων, ποκλείουν ποφασιστικκάθε δυνατότητα προσωπικς κφρασης. Εναι λήθεια πς ψυχολογικδιάσταση μφανίζεται γιπρώτη φορ μτος Ρωμαίους: Τὸ ἔργο ατν τν πρόδρομων αώνων συνίσταται κριβς στνφέρει τν «ψυχικ» νθρωπο τν λληνο-ρωμαϊκν πορτρέτων στκατώφλι τς πνευματικς σωτερικότητας τν βυζαντινν εκόνων καψηφιδωτν. Τπρόσωπα το3ου κατο4ου αώνα, στΦαγιομ πως καστν Παλμύρα, στν λλάδα πως καστΡώμη, μς θέτουν νώπιον μις τέχνης πικεντρωμένης χι πιστν ξύμνηση τοσώματος λλστν νταση τοβλέμματος. δτὸ ἀρχαο μάτι – «στενς συγγενς τοῦ ἥλιου», λεγε Πλάτων – χάνει τν λιακὴ ἀδιαφορία του καγίνεται ἡ ἀντανάκλαση φωτεινν κασκοτεινν δυνάμεων ποστὸ ἑξς θδιαφεντεύουν τσύμπαν.

Ἐὰν τπορτρέτα τοΦαγιομ εναι οἱ ἀδιαμφισβήτητοι πρόγονοι τν εκόνων, ονωπογραφίες τς Δούρας Ερωπομς δηγον στκατώφλι τς  βυζαντινς  ασθητικς: Οπλαστικς μορφς ποχωρον μπροστστν αστηρότητα τς γραμμς, ττρισδιάστατο ναιρεται πτν πίπεδη παράσταση τν προσώπων: Αττσώματα, χωρς καμμία στρογγυλότητα, ποδν χουν πιοτε γκο οτε βάρος καποτίποτα δν τὰ ὑποβαστάζει, δν νήκουν πλέον στν τοχο λλαωρονται μέσα σ’ να χρο πνευματικὸ ὅπου προσευχκαὶ ἡ λατρεία χουν καταργήσει κάθε πόσταση νάμεσα στὸ ἀντικείμενο κατὸ ὑποκείμενο τς νατένισης.

Δημοσιεύθηκε το 2008 στην εφημερίδα «Η Καθημερινή»

  • No comments found

Leave your comments

Post comment as a guest

0
Your comments are subjected to administrator's moderation.
terms and condition.

Nοιάζομαι δηλαδή Μοιράζομαι