Γιώργoς  Βαρθαλίτης

 

Η αρχαιότητα υπήρξε συστατικό στοιχείο της νεοελληνικής αυτοσυνειδησίας από γενέσεως του νεοελληνικού κράτους. Από τα (συχνά μετονομασμένα)  τοπωνύμια και τα ονόματα των οδών μέχρι την προνομιακή θέση των αρχαίων ελληνικών στο σχολικό πρόγραμμα, η αρχαιότητα είναι καθ’ όλην την διακοσιετή διαδρομή μας ως έθνος- κράτος πανταχού-παρούσα.

   Θα άξιζε όμως τον κόπο να αναρωτηθούμε αν πίσω από αυτήν την επιδερμική αρχαιολατρία υφίσταται μια βαθύτερη σχέση με τον αρχαίο κόσμο. Θα θίξω μιαν ενδεικτική πτυχή του θέματος: την σχέση νεοελληνικής και αρχαίας λογοτεχνίας. Ό, τι, ως προς τη θεματικές αναζητήσεις των λογοτεχνών μας, υπάρχει μια τέτοια σχέση είναι αδιαμφισβήτητο. Η νεοελληνική λογοτεχνία άντλησε γόνιμα από τους αρχαίους μύθους και την αρχαία ιστορία, από το έργο των τραγικών και του Ομήρου, από τον στοχασμό του Πλάτωνα και των προσωκρατικών. Ποια σχέση όμως υπάρχει ανάμεσα στο  μοντέλο ποιητικής τέχνης που αποκρυστάλλωσε ο αρχαίος κόσμος (ένα από τα ισχυρότερα και  τα διαχρονικότερα  στην παγκόσμια τέχνη) και τη νεοελληνική δημιουργία; Εδώ τα πράγματα αρχίζουν να εμφανίζονται προβληματικά. 

   Το να αναφέρεσαι στην Σαπφώ και τον Αρχίλοχο ή στον Όμηρο είναι το πιο εύκολο. Το να διδαχθείς όμως κάτι από την τέχνη της Σαπφούς και του Ομήρου δεν καθόλου αυτονόητο.

    Ας πάρουμε ως παράδειγμα  δύο μεγάλους μας ποιητές του εικοστού αιώνα: τον Καβάφη και τον Σικελιανό. Ο αρχαίος κόσμος,  διαφορετικές βέβαια πλευρές του, απασχολούν και τους δυο: ο ελληνιστικός και κατοπινός κόσμος τον Καβάφη, ο αρχαϊκός, μυθικός τον Σικελιανό. Δεν είναι ασφαλώς λίγο αυτό. Αν όμως προσπαθήσουμε να ανιχνεύσουμε βαθύτερες συνάφειες μεταξύ της αρχαίας ποιητικής τέχνης κι αυτής του Σικελιανού ή του Καβάφη, οφείλουμε να διαπιστώσουμε πως βρισκόμαστε σε διαφορετικούς εκφραστικούς κόσμους. Τι σχέση έχει η υμνητική τέχνη του Πινδάρου με την Μητέρα Θεού και τονΑλαφροΐσκιωτο ή η καβαφική ποίηση με την ελληνιστική;  Όσο κι αν κάποιοι προσπάθησαν να τεκμηριώσουν μιαν επίδραση της Παλατινής Ανθολογίας στον αλεξανδρινό, μια στοιχειώδης γνώση του Καλλιμάχου και του Θεοκρίτου θα αποκάλυπτε ακόμη και στον πιο αγύμναστο οφθαλμό το χάσμα που χωρίζει τον Καβάφη από τους προπάτορές του της πτολεμαϊκής κοσμοπόλεως: στον έναν κυριαρχεί  δημώδης, πεζολογική καθαρεύουσα και μετρική απελευθέρωση, στους άλλους άκρα λεκτική και μετρική εκζήτηση. Η προσπάθεια του Καβάφη είναι να φέρει τον ποιητικό λόγο κοντά στον καθημερινό, ο Καλλίμαχος κι η σχολή του να τον απομακρύνουν απ’ αυτόν.

   Ετούτο το φαινόμενο έχει, βέβαια, την ιστορική του εξήγηση. Το πανίσχυρο  μοντέλο του αρχαίου ποιητικού (και ρητορικού) λόγου είναι συνδεδεμένο με την ιδιοσυστασία της αρχαίας γλώσσας. Καθώς η αρχαία γλώσσα απέβαλε την προσωδία και μετεξελισσόταν, το μοντέλο αυτό δεν μπορούσε πια να ενσαρκωθεί στις νέες μορφές της. Η αρχαία ποίηση εκφυλίστηκε σε άχαρη στιχουργία ικανή να παραγάγει μόνον ελεγειακά επιγράμματα σε τάφους μητροπολιτών και άθλιους ιάμβους στις εισόδους ακαδημαϊκών καθιδρυμάτων.

   Ωστόσο η αρχαία ποιητική τέχνη δεν εξαφανίστηκε. Μεταλαμπαδεύτηκε στη λατινική κι απ’ αυτήν στις νεότερες γλώσσες της Ευρώπης. Η αναβίωση της αρχαίας μετρικής στις γερμανικές γλώσσες είναι η πιο εμφανής πτυχή αυτής της αναγέννησης. Σπουδαία έργα της γερμανικής λογοτεχνίας (λ.χ. τα Ρωμαϊκά Ελεγεία του Γκαίτε κι όλο σχεδόν το έργο του Χαίλντερλιν) γράφτηκαν σε αρχαία μέτρα. Ο σύγχρονος σουηδός νομπελίστας Τούμας Στράνστρεμερ  χρησιμοποιεί την αλκαϊκή και την σαπφική στροφή. Ο Γκίνσμπεργκ ομολογούσε σε μια συνέντευξή του πόσο τον συγκινούσε το σαπφικό μέτρο (δεν θα διστάσει, άλλωστε, να το χρησιμοποιήσει σε παρωδική εκδοχή του). Ο Γκίνσμπεργκ, χάρη στην ιδιοφυία του, κατάλαβε αυτό που ο μέσος νεοέλληνας «ποιητής» (ο οποίος παράγει αφειδώς χάι- και), εξ αιτίας μιας ασύγγνωστης πνευματικής νωθρότητας, αδυνατεί να κατανοήσει: τον δυναμισμό της αρχαίας ποιητικής τέχνης.

   Δεν ισχυρίζομαι πως μια τέτοια διαλεκτική σχέση είναι απαραίτητη προϋπόθεση λογοτεχνικής αριστείας. Πιστεύω όμως ακράδαντα πως η απουσία της μας φτωχαίνει. Φυσικά, υπάρχουν δύο λαμπρές εξαιρέσεις: οι Ωδές του Κάλβου και η αναβίωση του δακτυλικού εξαμέτρου από τον Κωστή Παλαμά. 

 

Πρώτη έντυπη δημοσίευση στο περιοδικό "Νέα Ευθύνη"

Ο ζωγραφικός πίνακας που πλαισιώνει τη σελίδα ("Μάσκα και δάφνη", 1999) είναι έργο του Σαράντη Καραβούζη.

πηγή κειμένου: Aντίφωνο

  • No comments found

Leave your comments

Post comment as a guest

0
Your comments are subjected to administrator's moderation.
terms and condition.

Agamben   Alicin   Badiou   Barth   Bell   Berdyaef   Breck   Buntig   Chesterton   Clement Steiner   Dworkin   Elliot   Ellul   Evdokimov   Heidegger   Lacan   Lash   LeGoff   Lepeltier   Levinas   Losky   Malson   McGilchrist   Muse   Orwell   Pastoureau   Polony   Popper   Postman   Rawls   Rifkin   Sherrard   Skolimowski   Smith   Solzhenitsyn   Swartz   Szazs   Tarkofsky   Unger   Weil   Zirar   Zoja   Αγγελής Δ.   Αμάραντος Σ.   Ανδρουλιδάκης Α.   Ανδρουλιδάκης Κ.   Αρανίτσης Ε.   Βακαλόπουλος Χρ.   Βαμβουνάκη Μ.   Βαρδής Μ.   Βαρθαλίτης Γ.   Βιρβιδάκης Στ.   Βραχνός Κ.   Γεωργίου Θ.   Γρηγοράτος Μ.   Δανέζης Μ.   Διαμαντής Α.   Ζάχος Κ.   Ζιώγας Απ.   Ζουράρις Κ.   Ζώης Ι.   Ιωάννου Δ.   Ιωαννίδης Γ.   Καλογερόπουλος Α.   Καραμπελιάς Γ.   Καστρινάκης Γ.   Κατρούτσος Χρ.   Κιουρτσάκης Γ   Κομνηνός Στ.   Κονδύλης Π.   Κοροβίνης Β.   Κοσμόπουλος Δ.   Κουτρούλης Σ.   Κουτσουρέλης Κ.   Κούκος Σ.   Κυριαζόπουλος Σ.   Κωνσταντούδης Β.   Κόσσυβα Σ.   Λυγερός Ν.   Μαλεβίτσης Χ.   Μανουσέλης Σ.   Μαυρίδης Ν.   Μαυρόπουλος Δ.   Μητραλέξης Σ.   Μπάρλας Γ.   Μπαλτάς Δ.   Μπλάθρας Κ.   Ναξάκης Χ.   Νευροκοπλή B.   Ντόκος Γ.   Ξυδάκης Ν.   Παντούλας Θ.   Παπαγιάννης Α.   Παπαθανασίου Θ.   Παπαναγιώτου Ι.   Πρεβελάκης Γ.Σ.   Προγκίδης Λ.   Ροδίτης Α.   Σακελλαρίου Μ.   Σαλεμής Γ.   Σκλήρης Δ.   Σουφλέρης Στ.   Σταματελόπουλος Λ.   Σταυρόπουλος Β.   Σχοινάς Φ.   Τάσης Θ.   Τσιρόπουλος Κ.   Τσιτσίγκος Σ.   Φαραντάκης Π.   Φεραίος Χ.   Χαραλαμπίδης Κ.   Χατζηαντωνίου Κ.   π. Γιάγκου Β.   π. Γκανάς Ε.   π. Γοντικάκης Β.   π. Ζηζιούλας Ι.   π. Θερμός Β.   π. Παπαδόπουλος Χαρ.   π. Φάρος Φ.   JoelLipman.Com

Εισάγετε έγκυρο email για την εβδομαδιαία ενημέρωση. (Ελέγχετε τα spam ή τα promotion emails σας)
Η εβδομαδιαία αντιφωνική επισκόπηση καταχωρείται συνήθως στα spam ή στα promotion emails σας.
Μανώλης Βαρδής
Κε Ιωαννίδη, Πραγματικά με τέτοιους τρόπους η "φεουδαρχική Ρωσία έκανε άλμα στον καπιταλισμό". Θα έλ...
Γιάννης Δ. Ιωαννίδης
Αγαπητέ κ. Βαρδή,
φοβάμαι ότι αυτό που ονομάσατε «εκδοχή μαρξισμού», που διαμόρφωσε η Ρωσία για να ...
Άρης Νούλης
Στο όντως πολύ ενημερωτικό άρθρο, κ. Αλετρά, θα ήθελα να αναφέρω δύο έργα-σταθμούς στην εξέλιξη του ...
Δημήτρης Μπαλτάς
Ἀγαπητέ Μανώλη, μέ τήν ὀπτική μέ τήν ὁποία παρουσιάζεις τά πράγματα καί θά συμφωνήσω καί θά διαφωνήσ...
Κώστας Κρανιδιώτης
Οι σοσιαλ-επαναστάτες είχαν πλειοψηφία στις εκλογές, λόγω ψήφων από την ύπαιθρο και όχι από τα αστικ...
Μανώλης Γ. Βαρδής
Κε Μπαλτά, Επίτρεψε μου, Δημήτρη.
Τον όρο "νεοφιλελευθερισμός", είναι αλήθεια, τον χρησιμοποιώ κατ...
Δημήτρης Μπαλτάς
Κ. Βαρδή, θίγετε πολλά ζητήματα πού χρήζουν ἐκτενοῦς ἀνάλυσης, ὅπερ ἀδύνατο.
Κατ' ἀρχάς, χρησιιμοπ...

Nοιάζομαι δηλαδή Μοιράζομαι