Χριστόφορος Βαμβακούλας*          

 

Είναι δύσκολο, αν όχι ακατόρθωτο, να δοθεί ένας ορισμός της ζωής ή να απαντηθεί το ερώτημα «τι είναι ζωή;». Χαρακτηριστική είναι η δήλωση που έκανε ο Νομπελίστας FrαncoisJacob[1]σχετικά με τον ορισμό της ζωής:  «συμβαίνει ό,τι και με τον χρόνο: ο καθένας έχει μια διαισθητική ιδέα περί αυτού, αλλά, όταν πρέπει να τον ορίσουμε, σπανίως τα καταφέρνουμε»[2].[Renaut, A. 2014:478]  Ανατρέχοντας στο παρελθόν θα σημειώσουμε  στο έργο του GeorgioAgambenτην πληροφορία ότι οι αρχαίοι Έλληνες χρησιμοποιούσαν πιθανότατα δύο διακριτούς όρους για να εκφράσουν τη ζωή. Συγκεκριμένα οόροςζωή εφαρμόζεται από αυτούς σε όλους τους οργανισμούς, ανθρώπους, ζώα και φυτά, που είναι ζωντανοί, ενώ χρησιμοποιούν  τον όρο βίος για να αναφερθούν στον τρόπο με τον οποίο ζει ένας άνθρωπος ή μια ομάδα ανθρώπων. Μάλιστα αυτός ο  τελευταίος όρος δείχνει πως το νόημα της ζωής εμπεριέχει παράλληλα και ηθική και πολιτική διάσταση  στην αρχαία ελληνική σκέψη, αφού με τον όρο βίος φαίνεται η υπεροχή του ανθρώπινου είδους σε σχέση με τα άλλα όντα. [Agamben, G. 1997 και  Rabinow, P. 1998:193-201][3]

 

Ανατρέχοντας στο λεξικό της Ελληνικής γλώσσας[4] παρατηρούμε μια πολυσημία του όρου ζωή που δεν περιορίζεται μόνο στις παραπάνω σημασίες, αλλά αναφέρεται στην εκδήλωση βασικών λειτουργιών των οργανισμών, όπως είναι ο μεταβολισμός, η ανάπτυξη, η προσαρμογή στο περιβάλλον που ζει και η αναπαραγωγή. Πιθανότατα μάλιστα να υπάρχουν και άλλες σημασίες, οι οποίες  ανάλογα με το πώς βιώνει ο καθένας ξεχωριστά τον βίο του αποδίδουν με διαφορετικό τρόπο την έννοια της ζωής. Από την άλλη πλευρά η ζωή αναφερόμενη στον άνθρωπο ορίζεται ως «η ανθρώπινη ύπαρξη», δηλαδή το χρονικό διάστημα που μεσολαβεί από τη γέννησή του έως το θάνατό του. Στο ίδιο λεξικό, στην έννοια της ζωής, εμπεριέχονται έννοιες και δραστηριότητες που είναι συνυφασμένες με αυτήν, όπως η ζωντάνια, η κίνηση, η πραγματικότητα, ο τρόποςζωής, η απόκτηση εμπειριών και βιωμάτων και οι γενικότερες συνθήκες με τις οποίες βιώνεται η ζωή.[5]

 

Από την πλευρά τους ο Bichat[6]θεωρούσε «τη ζωή ως το σύνολο των λειτουργιών που αντιστέκονται στο θάνατο», ενώ για τον Κανγκιλέμ «η ζωή απέχει πολύ από μια αδιαφορία απέναντι στις συνθήκες που τις επιβάλλονται. Η ζωή είναι πολικότητα» [Κανγκιλέμ, Ζ. 2007:163] Η ζωή εδώ, περιλαμβάνει όλες τις λειτουργίες που συμβαίνουν σε έναν οργανισμό και τις αλληλεπιδράσεις του με το περιβάλλον στο οποίο ζει στο χρονικό διάστημα που μεσολαβεί από τη γέννησή του μέχρι το θάνατό του.

 

Η πολικότητα αναφέρεται ως η ιδιότητα ή το χαρακτηριστικό ενός σώματος ή συστήματος να παράγει διαφορετικά φυσικά αποτελέσματα σε διαφορετικά σημεία του σώματος. Έτσι, το ανθρώπινο σώμα, όπως και κάθε σώμα ζωικού οργανισμού εξετάζεται  από ανατομικής και φυσιολογικής πλευράς ως σύστημα οργάνων.[7] Κάθε σύστημα λοιπόν αποτελείται από διαφορετικά όργανα, τα οποία αλληλεπιδρούν, συνεργάζονται και επιτελούν μια συγκεκριμένη λειτουργία.  Ένα  παράδειγμα πολικότητας αναφέρει ο Κανγκιλέμ για το πεπτικό σύστημα.

 

Η πολικότητα της ζωής όμως δεν αφορά κατά τον φιλόσοφο μόνο μια λειτουργία του οργανισμού που επιτελείται από μια ανατομική διάταξη των οργάνων που συμμετέχουν και προκαλούν τη λειτουργία αυτή. Δεν αποτελεί δηλαδή για τον  Κανγκιλέμ[8] ένα απλό βιολογικό μηχανισμό του ανθρώπου, που περιλαμβάνει τη θρέψη, την αφομοίωση και την έκκριση, αλλά αφορά και την ανάπτυξη του ίδιου του οργανισμού ως έμβιου όντος όπως σε συνδυασμό με τη  συνειδησιακή κατάσταση στην οποία εμπίπτει κάθε άτομο σε κάθε χρονική στιγμή. Όλες αυτές οι λειτουργίες εξαρτώνται λοιπόν από τις συνθήκες που επικρατούν στο περιβάλλον του ατόμου και η αλληλεπίδραση μαζί τους δίνει το αποτέλεσμα που παρατηρείται στο βίωμά του. Από την άλλη πλευρά κάθε όργανο του σώματος μπορεί να έχει διαφορετική μορφή αλλά η θέση του στο σώμα όπως και η διαδοχή του με άλλα όργανα και η συνεργασία του με αυτά συμμετέχουν στη φυσιολογική λειτουργία του σώματος. «Αυτή την πολωμένη κίνηση της ζωής που ωθεί κάθε έμβιο ον να αναπτυχθεί στο μέγιστο που του αναλογεί για να υπάρξει, χαρακτηρίζεται ως έμβιο του έμβιου, ως ατόμου στην υπαρξιακή του ενικότητα.» [Macherey, P. 2010:115].

 

Η ζωή δεν είναι λοιπόν μια μοναδική κατάσταση σε μια δεδομένη χρονική στιγμή, την οποία μπορεί να βιώσει ένα έμβιο ον σύμφωνα με μια τυποποιημένη και προσδιοριζόμενη από αριθμητικές τιμές σχέση[9] που αναπτύσσει με το περιβάλλον όπου ζει. Η πολικότητα που εμφανίζει η ζωή, δείχνει την ευελιξία του ίδιου του ατόμου να δραστηριοποιείται σε διαφορετικές καταστάσεις που βιώνει την ίδια χρονική στιγμή. Κάθε κατάσταση δηλαδή πρεσβεύει δικούς τηςκανόνες πολλές φορές διαφορετικούς από αυτούς που το ίδιο το άτομο θέτει σε άλλη κατάσταση που βιώνει. Έτσι σε ανατομικό και φυσιολογικό επίπεδο μπορεί κάθε μια ξεχωριστά λειτουργία του οργανισμού να γίνεται με κάποιον φυσικοχημικό νόμο, όμως στο σύνολό της ως δραστηριότητα και κατ’ επέκταση ως λειτουργικότητα σε ολόκληρο τον οργανισμό που τη βιώνει δεν ισχύουν για τη συγκεκριμένη λειτουργία οι ίδιοι νόμοι αλλά κανόνες που ενδεχομένως είναι διαφορετικοί σε άλλο άτομο που βιώνει την ίδια κατάσταση. Η πολυσχιδής αυτή ικανότητα του ατόμου δυσκολεύει την διαφοροποιημένη οριοθέτηση μιας αντικειμενικά κανονικής κατάστασης από την υποκειμενική. Αυτή η ικανότητα, που είναι παράλληλα και  χαρακτηριστικό της ζωής, να θέτει κάθε φορά τους δικούς της κανόνες, αποτελεί τη δυναμικότητά της.

 

Αυτή η δυναμική πολικότητα που χαρακτηρίζει τη ζωή δεν υπάρχει στη φυσική, στη χημεία ή στη μηχανική. Η ζωή δεν είναι στατική, δεν είναι δηλαδή ένα αμετάβλητο προκαθορισμένο σύνολο φυσικών νόμων, το οποίο υπακούει και λειτουργεί σύμφωνα με τους νόμους αυτούς, αλλά εκφράζει μια δυναμικότητα, μια κινητικότητα και ένα πάθος, μια δράση και μια συνεχή και επιτυχή προσπάθεια αντίστασης στο θάνατο. [Σκουρλά, Λ. 35]  Η ικανότητα βέβαια αυτή που έχει το άτομο να θέτει δικούς του κανόνες, για να ζήσει, οφείλεται στις εμπειρίες που βιώνει και που είναι διαφορετικές μεταξύ των ατόμων ενός πληθυσμού. Αλλά και μεταξύ δύο ή περισσότερων ατόμων που μοιράζονται τις ίδιεςεμπειρίες οι κανόνες που τίθενται από καθένα τους είναι διαφορετικοί, αφού τα ίδια τα άτομα διαφοροποιούνται μορφολογικά ως προς τα όργανα που διαθέτουν[10], τη λειτουργία τους, τη συνεργασία τους, την προσωπικότητά τους. Εκφράζουν επίσης ποιοτικές διακρίσεις ανάμεσα στο θετικό και αρνητικό. Αποτελούν έτσι οι ίδιοι οι κανόνες, την πολικότητα της ζωής εκφρασμένη αυτή την φορά  ως πολικότητα εμπειρίας κανονικοποίησης και όχι ενός ανατομικού συστήματος οργάνων που αλληλεπιδρούν. [Κανγκιλέμ, Ζ. 2008: 305-307] Παράλληλα αυτή η δυναμική πολικότητα της ζωής υποστηρίζει τη σταθερότητα και την ισορροπία και αποφεύγει κάθε διατάραξή τους. Έτσι κάθε άτομο, προστατεύει τη ζωή του θεσπίζονταςκανόνες μέσα από το βίωμά του, κανόνες βιωσιμότητας, επίλυσης προβλημάτων, ζωτικής κανονικότητας καθώς και τον κανόνα αντίστασης στο θάνατο. [Φουρτούνης, Γ. 2007:406]

Σύμφωνα με τα παραπάνω, ο Κανγκιλέμ αποδίδει μια σφαιρικότερη αντίληψη για τη ζωή, λαμβάνοντας υπόψη εκτός της ανατομικής και φυσιολογικής λειτουργίας ενός ατόμου, το βίωμά του στις διάφορες συνθήκες ύπαρξής του. Οι εμπειρίες κάθε ατόμου θέτουν τους κανόνες ύπαρξης και επιβίωσής του. Αφού αυτές οι εμπειρίες είναι διαφορετικές σε κάθε ηλικιακό χρόνο ύπαρξής του και σε διαφορετικά περιβάλλοντα, είναι λογικό οι κανόνες που θέτει το άτομο, να αλλάζουν συνεχώς δίνοντας στη ζωή το γνώρισμα της δυναμικής πολικότητας. Κάθε άτομο είναι λοιπόν ξεχωριστό και η μοναδικότητά του καθορίζεται από τη σωματική και πνευματική του κατάσταση σε συνδυασμό με τη συμπεριφορά του (ψυχολογική κατάσταση). Έτσι στον ορισμό της ζωής από τον Κανγκιλέμ ως δυναμικής πολικότητας, θα μπορούσαμε να προσθέσουμε ότι η ζωή είναι παράλληλα μια αέναη τροπικότητα.

 

Βιβλιογραφία:

1. Agamben, G.  Homo Sacer, le pouvoir souverain et la vie nue, Paris: Editions du Seuil 1997

2. Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος, Λαρούς, Μπριτάνικα

3. Κανγκιλέμ, Ζ.Το Κανονικό και το παθολογικό, μτφρ. Γ. Φουρτούνης, εκδ. Νήσος, Αθήνα, 2007

4. Macherey, P. Από τον Κανγκιλέμ στον Φουκώ. Η δύναμη των κανόνων,  μτφρ. Τ. Μπέτζελος,  εκδ. Πλέθρον Αθήνα 2010

5. Μπαμπινιώτης, Γ. Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας, Αθήνα 2002

6. Rabinow, P. French Enlightenment: truth and life Economy and Society, 27:2-3, 193-201. 1998

7. Renaut, A.  Hφιλοσοφία,μτφρ. Τ. Μπέτζελος, εκδ. Πόλις, Αθήνα 2014

8. Σκουρλά, Λ. G. Canguilhem: Ορθολογικότητα, γνώση της ζωής και φιλοσοφία του λάθους, Σημειώσεις στη φιλοσοφία και επιστήμες τον 20ο αιώνα 

9. Φουρτούνης, Γ. Επίμετρο στο Κανονικό και Παθολογικό του Ζορζ Κανγκιλέμ, εκδ. Νήσος, Αθήνα 2007

 

 

Σημειώσεις


[1] Νόμπελ Ιατρικής και φυσιολογίας μαζί με Jacque Monod και  AndreLvof1965

[2] F. Jacob. Universite de tous les saviors, τ. Ι, Παρίσι, Odile Jacob, 2000:23

[3] Agamben, G. Homo Sacer, le pouvoir souverain et la vie nue, Paris: 1997 Editions du Seuil, στοRabinow, P. French Enlightenment: truth and life, Economy and Society, 27:2-3, 193-201

[4] Μπαμπινιώτης, Γ. 2002: 716

[5] Παρόμοια σημασία θα βρούμε και στην εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος, Λαρούς, Μπριτάνικα 1996: τ. 26, 157.

[6] Bichat, X [1771-1802]  Γάλλος φυσιολόγος. Θεωρείται ο πατέρας της ιστολογίας.

[7] Οι φυτικοί οργανισμοί δεν αποτελούνται από συστήματα. Εκεί μιλάμε για ιστούς και όργανα.

[8] Κανγκιλέμ, Ζ. Νήσος 2007:165.

[9] Δεν υπάρχει κάποιος τύπος όπως στη φυσική ή μαθηματικά, όπου μεταβλητές να παίρνουν συγκεκριμένη τιμή και να προσδιορίζουν αριθμητικά την κατάσταση της ζωής κάθε χρονική στιγμή.

[10] Στα κύτταρα κάθε οργάνου, κάθε οργανισμού υπάρχουν υποδοχείς που χαρακτηρίζονται ως αντιγόνα ιστοσυμβατότητας. Αυτά τα αντιγόνα ιστοσυμβατότητας διαφοροποιούνται σε κάθε έναν οργανισμό και αποτελούν το πρόβλημα στις μεταμοσχεύσεις των οργάνων.

 

* O Χριστόφορος Βαμβακούλας είναι Βιολόγος

Ο ζωγραφικός πίνακας που πλαισιώνει τη σελίδα είναι έργο του Γιώργου Κόρδη.

πηγή κειμένου: Aντίφωνο

  • No comments found

Leave your comments

Post comment as a guest

0
Your comments are subjected to administrator's moderation.
terms and condition.

Ἐτικέτες Συγγραφέων

Agamben   Alicin   Badiou   Barth   Bell   Berdyaef   Breck   Buntig   Chesterton   Clement   Dworkin   Elliot   Ellul   Evdokimov   Heidegger   Lacan   Lash   LeGoff   Lepeltier   Levinas   Losky   Malson   McGilchrist   Muse   Orwell   Pastoureau   Polony   Popper   Postman   Rawls   Rifkin   Sherrard   Skolimowski   Smith   Solzhenitsyn   Steiner   Swartz   Szazs   Tarkofsky   Unger   Weil   Zirar   Zoja   Αγγελής Δ.   Αμάραντος Σ.   Ανδρουλιδάκης Α.   Ανδρουλιδάκης Κ.   Αρανίτσης Ε.   Βακαλόπουλος Χρ.   Βαμβουνάκη Μ.   Βαρδής Μ.   Βαρθαλίτης Γ.   Βιρβιδάκης Στ.   Βραχνός Κ.   Γεωργίου Θ.   Γρηγοράτος Μ.   Δανέζης Μ.   Διαμαντής Α.   Ζάχος Κ.   Ζιώγας Απ.   Ζουράρις Κ.   Ζώης Ι.   Ιωάννου Δ.   Ιωαννίδης Γ.   Καλογερόπουλος Α.   Καραμπελιάς Γ.   Καστρινάκης Γ.   Κατρούτσος Χρ.   Κιουρτσάκης Γ   Κλεμάν Ο.   Κομνηνός Στ.   Κονδύλης Π.   Κοροβίνης Β.   Κοσμόπουλος Δ.   Κουτρούλης Σ.   Κουτσουρέλης Κ.   Κούκος Σ.   Κυριαζόπουλος Σ.   Κωνσταντούδης Β.   Κόσσυβα Σ.   Λυγερός Ν.   Μαλεβίτσης Χ.   Μανουσέλης Σ.   Μαυρίδης Ν.   Μαυρόπουλος Δ.   Μητραλέξης Σ.   Μπάρλας Γ.   Μπαλτάς Δ.   Μπαραμπούτης Κ.   Μπλάθρας Κ.   Ναξάκης Χ.   Ναστούλης Γ.   Νευροκοπλή B.   Ντόκος Γ.   Ξυδάκης Ν.   Παντούλας Θ.   Παπαγιάννης Α.   Παπαθανασίου Θ.   Παπαναγιώτου Ι.   Πρεβελάκης Γ.Σ.   Προγκίδης Λ.   Ροδίτης Α.   Σακελλαρίου Μ.   Σαλεμής Γ.   Σκλήρης Δ.   Σουφλέρης Στ.   Σταματελόπουλος Λ.   Σταυρόπουλος Β.   Σχοινάς Φ.   Τάσης Θ.   Τσιρόπουλος Κ.   Τσιτσίγκος Σ.   Φαραντάκης Π.   Φεραίος Χ.   Χαραλαμπίδης Κ.   Χατζηαντωνίου Κ.   π. Γιάγκου Β.   π. Γκανάς Ε.   π. Γοντικάκης Β.   π. Ζηζιούλας Ι.   π. Θερμός Β.   π. Μινώπετρος Π.   π. Παπαδόπουλος Χαρ.   π. Φάρος Φ.   JoelLipman.Com

Εισάγετε έγκυρο email για την εβδομαδιαία ενημέρωση. (Ελέγχετε τα spam ή τα promotion emails σας)
Η εβδομαδιαία αντιφωνική επισκόπηση καταχωρείται συνήθως στα spam ή στα promotion emails σας.
ny
μία διόρθωση - χρησιμοποιείτε την έννοια εξιλαστήριο θύμα εκεί όπου ταιριάζει αποδιοπομπαίος τράγος....
DIOGENIS -EM
Όταν στις μέρες μας κυριαρχεί ή καλύτερα εξουσιάζει ένας λόγος συνθηματικός και μάλλον επιδερμικός,...
Φώτης Σχοινᾶς
Ἀδιαμφισβήτητα ὁ π. Νικόλαος Λουδοβίκος εἶναι ὁ κορυφαῖος θεολόγος τῆς γενιᾶς του, τῆς γενιᾶς τοῦ ΄9...
Άρης Νούλης
Κύριε Ελευθέριε, μην είσαι τόσο απαισιόδοξος. Δεν είναι μόνος στην ήδη Άνοιξη της Ορθοδοξίας ο καλός...
Στέλιος Μαφρέδας
έχει εκδοθεί ακόμη και 'Ο θάνατος του πλησίον", εκδόσεις Ίταμος, 2011 σε μετάφραση Μελή Μελετιάδη, α...
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΠΙΓΓΟΣ
Τα τεκναινόμενα σήμερα σε παγκόσμιο επίπεδο αποτελούν τη συνέχεια και ολοκλήρωση της πολιτισμικής επ...
Άρης Νούλης
Γνωστές οι θέσεις του κ. Γιανναρά.
Γνωστό το ύφος της γραφής του.
Γνωστή και η απαξίωση του για όπ...
Ιωάννης Χατζόπουλος
Η ορθόδοξη Ελληνική εκκλησία έχει τεράστιες δυνατότητες και θα πρέπει να τις αξιοποιήσει. Θα γίνει π...
Κρίτων Παπακώστας
Συγχωρείστε με, αλλά απορώ με την ανάγνωση του σχολίου μου από τον κ. Δημήτρη Πεντζίκη. Αντίθετα από...
Δημήτρης Πεντζίκης
Μου κάνει εντύπωση ο Κρίτων Παπακώστας. Τον Ζακ Κωστόπουλο μπορεί μα μην τον σκότωσε κανείς. Τα βέβα...

Nοιάζομαι δηλαδή Μοιράζομαι